molekulyar mashinalar

PPTX 13 pages 1.1 MB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.1 MB

File type PPTX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

слайд 1 tayyorladi:ro‘zimboyeva xurliqo kimyo sohasidagi nobel mukofoti sovrindorlari va yutuqlari. 2016-yilda nobel mukofoti uchun jan-per savaj (jean-pierre sauvage), ser jeyms frezer stoddart (fraser stoddart) va bernard lukas feringa (bernard l. feringa) molekulyar mashinalarni yaratganligi va sintezini amalga oshirganliklari uchun loyiq topildilar. nomzodlarning ismlari 5-oktabrda e´lon qilindi. bu olimlar molekulyar mashinalarni muvozanat holatidan chiqarish va buning natijasida esa ularni harakatini nazorat qilish imkoni tug´ilishini aniqlash tadqiqotlari uchun taqdirlandilar. bu birikmalar dvigatellarning miniatyura shaklida namoyon bo´lishidir. bu qurilmalar yangi materiallar, datchiklar (uzatuvchilar) va energiyani saqlovchi sistemalar uchun asos bo´lib xizmat qilishi mumkin. molekulyar mashinalar yaratish yo´lidagi birinchi qadam 1983-yilda savaj tomonidan amalga oshirilgan. u ikkita halqasimon molekulalarni bog´ladi va katenan deb ataluvchi zanjir olishga muvaffaq bo´lgan. bu sistemalarda molekulalar kovalent bog´lar bilan emas, balki mexanik bog´lar bilan birikkan, bu esa molekulalarga nisbatan erkin harakat qilishga imkon beradi. 1991-yilda stoddart gantelsimon shakldagi va halqasimon molekuladan tashkil topgan sinf birikmalar, ya‘ni ilk rotaksanni …

2 / 13

adi. mukofotni laureatlarga shvetsiya qiroli karl gustav xvi topshiradi. sovet ittifoqining yagona nobel mukofoti sohibi - nikolay semyonovdir. u 1956-yilda angliyalik siril xinshilvud (cyril hinshelwood) bilan kimyoviy o´zgarishlar mexanizmlarini tadqiq etganliklari uchun ushbu mukofotni olishgan. semyonovning asosiy hissasi shundan iboratki, u zanjirli reaksiyalar nazariyasini yaratgan. rossiya fanlar akademiyasining fizikaviy kimyo instituti uning nomi bilan ataladi. molekulyar mashinalarning sintezi- organik kimyodagi yagona soha emas, uni molekulyar darajadagi muhandislik deb qarash mumkin, bunda insonlar molekulalar dizaynini noldan boshlashadi va ko´zlangan molekulani yaratmaguncha hotirjam bo´lmaydilar. tabiatda albatta bunday molekulalar mavjud (masalan, hujayra oqsillari- miozin, kinezin, yoki ribosomalar) bo´lib, bu darajadagi murakkab molekulalar yaratish uchun insonlardan ancha mehnat talab etiladi. shuning uchun hozircha molekulyar mashinalarni- boshidan oxirigacha inson aqlining mevasi, tabiatga taqlid etish yoki kuzatiladigan tabiiy hodisalarni tushuntirishdan iborat deyish mumkin. demak, bu yerda shunday molekulalar haqida gap ketyapdiki, bu molekulaning bir qismi boshqa qismiga nisbatan tashqi ta´sir va issiqlik ta´sirida nazorat qilinadigan darajada …

3 / 13

isbatan aylanuvchi (1-rasm) ikki yoki undan ko´p ulangan molekulyar halqalar va rotaksanlar – ikki qismdan iborat molekulalar bo´lib, chetlarida hajmdor guruh (stopperlar) tutgan bo´lib, halqa chiqib ketmasligini ta´minlaydi (2-rasm), bunda birinchi qism (halqa) ikkinchisi (to´g´ri asos) bo´ylab aylanishi mumkin. 2-rasm. rotaksan (´´molekulyar porshen´´), chiziqli molekula va musbat zaryadlangan halqadan iborat bo´lib, u kremniyli hajmdor guruhlar ta´sirida tushib qololmaydi. chiziqli molekulada ikkita benzolli halqa mavjud: bittasi azot atomlari orasida ikkinchisi esa kislorod atomlari orasida joylashgan. azot atomlari oson oksidlanadi (elektron beradi), bunda musbat zaryadlangan molekula hosil bo´ladi. kislorod atomlari esa bunday qilolmaydi, ammo o´zlarining yuqori elektromanfiyliklari tufayli benzol halqasi elektronlarini neytral azot atomlariga nisbatan ko´proq tortadi. musbat zaryadlangan halqa chiziqli molekulaning ko´proq musbat zaryadlangan sohasidan itariladi. ya´ni, chiziqli molekula oksidlanganda (tepada) halqa kislorod atomlari bilan bog´langan benzol halqasi tomon siljiydi, chiziqli molekula neytral bo´lganda (pastda) esa halqa uchun azot bilan bog´langan benzol halqasi ´´komfort´´ (qulay) bo´ladi. feringening yondashuvi prinsipial boshqacha va …

4 / 13

hda aynan bir tomonga buriladi. 3-rasm. feringening molekulyar motorini ishlash prinsipi. ub – nurlanish vaqtida har safar 180° ga burilish sodir bo´ladi, buning natijasida esa qo´shbog´ qaytariladi va yanada zo´riqqan (напряженная) molekula hosil bo´ladi. ushbu zo´riqishni yo´qotish uchun molekula issiqlik energiyasi hisobiga yana ozgina aylanadi va keyingi nurlanish davomida aylanish uchun faqat bitta yo´l qoldiradi. 2014-yilda ko‘rsatilganidek, qisman modifikasiyalangan motor 1 soniyada 12 millionta aylanma harakat qilishi mumkin (j. vachon va b., 2014). feringa motorini bundan ham chiroyli tarzda oltin yuzasidagi „nanomashina“ ko‘rinishida tasvirlash mumkin (4-rasm). uzun molekulaga g‘ildirak shaklida bog‘langan 4 ta motor bir tomonga aylanadi va „mashina“ oldinga harakatlanadi. 4-rasm. oltin yuzasidagi nanomashina. hozirgi vaqtda ub- nurlari o‘rniga yorug‘lik nuri bilan faollashtirish mumkin bo‘lgan molekulyar motorni ishlab chiqish ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. bu motor yordamida quyosh energiyasini mexanik energiyaga aylantirish mumkin bo‘ladi, bu esa elektr energiyani minimallashtiradigan mutlaqo tenggi yo‘q usuldir. yaqinda (2016) amerika kimyo jamiyati jurnalida (journal …

5 / 13

nformasiyaning qanday o‘zgarishi va aylanish qanchalik osonlashishi yaqqol ko‘rinadi. 5-rasm. effektor – molekulasi bilan bog‘langan molekulyar motor (l1) aylanishining tezlashishi (bu yerda metall dixloridlar - mcl2, м = zn (rux), pd (palladiy) yoki pt (platina)). motorda 2 ta azot atomi bo‘lib, ular metallar bilan bog‘lana oladi. effektor qo‘shilganda molekulyar motorning konformasiyasi o‘zgarib aylanish osonlashadi. effektorlarni motor eritmasiga boshqa molekula qo‘shish bilan olib tashlash mumkin, bunda qo‘shilgan molekula motorga nisbatan effektor bilan kuchliroq bog‘lanadi. xulosa qilib aytish mumkinki, molekulyar motorlar kundalik hayotimizda keng qo‘llanilmayotgan bo‘lsada, yaqin kunlarda biz ularning faol qo‘llanilishini ko‘ramiz. foydalanilgan manbalar: 1) the nobel prize in chemistry 2016 — nobel qumitasining rasmiy xabari. 2) molecular machines — nobel qumitasi tomonidan tayyorlangan nomzodlar haqidagi to’liq sharh. 3) adele faulkner, thomas van leeuwen, ben l. feringa, and sander j. wezenberg. allosteric regulation of the rotational speed in a light-driven molecular motor // journal of the american chemical society. september 26, …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "molekulyar mashinalar"

слайд 1 tayyorladi:ro‘zimboyeva xurliqo kimyo sohasidagi nobel mukofoti sovrindorlari va yutuqlari. 2016-yilda nobel mukofoti uchun jan-per savaj (jean-pierre sauvage), ser jeyms frezer stoddart (fraser stoddart) va bernard lukas feringa (bernard l. feringa) molekulyar mashinalarni yaratganligi va sintezini amalga oshirganliklari uchun loyiq topildilar. nomzodlarning ismlari 5-oktabrda e´lon qilindi. bu olimlar molekulyar mashinalarni muvozanat holatidan chiqarish va buning natijasida esa ularni harakatini nazorat qilish imkoni tug´ilishini aniqlash tadqiqotlari uchun taqdirlandilar. bu birikmalar dvigatellarning miniatyura shaklida namoyon bo´lishidir. bu qurilmalar yangi materiallar, datchiklar (uzatuvchilar) va energiyani saqlovchi sistemalar uchun asos bo´lib xizmat qilishi mumkin. mol...

This file contains 13 pages in PPTX format (1.1 MB). To download "molekulyar mashinalar", click the Telegram button on the left.

Tags: molekulyar mashinalar PPTX 13 pages Free download Telegram