kompleks birikmalar

PPTX 52 pages 1.8 MB Free download

52 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.8 MB

File type PPTX

Pages 52

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 52

kompleks birikmalar kompleks birikmalar uzoq vaqt olib borilgan tadqiqotlar natijasida xix asrning oxirlariga kelib, barcha kimyoviy birikmalar ikki turkumga bo‘linadi : bularning biri atomli (yoki sodda) birikmalar va ikkinchisi molekulyar (yoki murakkab) birikmalar nomini oldi. keyinroq birinchi xil birikmalar birinchi tartibdagi birikmalar, ikkinchisi esa yuqori tartibdagi birikmalar deb ataladi. cucl2, bf3, nh3, fecl3 kabi moddalar birinchi tartibdagi birikmalar qatoriga kiritildi ; ularning hosil bo‘lishi valentlik qoidasiga bo‘ysunadi. yuqori tartibdagi birikmalar biror sodda birikmaning boshqa sodda birikma bilan o‘zaro birikishi natijasida hosil bo‘ladi. masalan, mis xlorid eritmasiga ammiak ta’sir ettirilganda bu ikki sodda birikmadan molekulyar birikma hosil bo‘ladi : cucl2 + 4nh3 → cucl2 · 4nh3 vaqt o‘tishi bilan yuqori tartibdagi birikmalarning soni ko’payib bordi. keyinchalik, yuqori tartibli birikmalarning nisbatan barqarorlari kompleks (koordinatsion) birikmalar degan nomoldi. tasser 1798 yilda birinchi bo ‘lib kompleks birikma (cocl3 · 6nh3) ni hosil qildi kompleks birikma deb, qattiq holatda va eritmalarda mustaqil mavjud bo’la oladigan …

2 / 52

— ion (atom) (m) dan va bir necha ligand-(addend) dan iborat bo’ladi, ularning soni — n bilan belgilanadi. umumiy holda kompleks birikmalarni kat[meln], [meln], an va [meln], formula bilan ifodalanadi. verner nazariyasi 1893-yilda a.verner kompleks birikmalarning tuzilishi haqida yangi nazariya yaratdi. bu nazariya uch banddan iborat: ayrim elementlar o‘zining asosiy valentliklaridan tashqari, yana qo ‘shimcha valentlik namoyon qila oladi ; har qaysi element o ‘zining asosiy va qo ‘shimcha valentligini to ‘yintirishga intiladi ; markaziy atomning qo ‘shimcha valentligi fazoda ma’lum yo ‘nalishga ega bo ‘ladi; verner nazariyasi koordinatsion nazariya deb ataladi. vernerning fikricha birinchi tartibdagi birikmalar asosiy valentlik hisobiga, koordinatsion birikmalar esa qo ‘shimcha valentlik hisobiga hosil bo ‘ladi kompleks birikmalarni o ‘rganish shuni ko ‘rsatdiki, kompleks hosil bo‘lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki d.i.mendeleyev davriy sistemasining ko ‘pchilik elementlariga xos bo ‘lgan hodisadir. koordinatsion birikma shunday birikmaki, uning molekulasi yoki ioni markaziy ion yoki atomga ega bo‘lib, buni …

3 / 52

itallarining gibridlanish turiga, ligandning tabiati va dentatligiga bog’liq bo’ladi. ko’pchilik hollarda oksidlanish darajasi +1 bo’lgan (ag+) ionlarning koordinatsion soni 2, oksidlanish darajasi +2 va +3 bo’lgan (hg2+, zn2+,cu2+, fe3+, fe2+, cr3+, al3+, co3+, ni2+,ni3+, mg2+, ca2+, pt2+, pd2+) ionlarning koordinatsion soni 4, 5, 6 oksidlanish darajasi +4 va +6 bo’lgan ionlar (pt4+ rd4+, ir4+, os4+, ru4+, moo22+, wo22+)ning koordinatsion soni 6, 8 va ba'zan 12 gacha yetishi mumkin. kompleks birikmalarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri ligandlardir. ligandlar — bular atomlearida bir yoki bir necha (kimyoviy bog’lanishda ishtirok etmagan) elektron jufti bo’lgan manfiy zaryadi ionlar (cl-, br -, i-, f-, cns-, cn-, oh-, so42- , no2- no3-, co32-,s2- , ch3coo-, hcoo-) va neytral molekulalar (h2o, hn3, co, no, c6n6, c2h2, nh(ch3)2 - dimetilamin, h2n-ch2- ch2nh2 — etilendiamin, p(ph)3 — trifenil fosfin va yana boshqa tarkibida azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan ko’pchilik moddalardir. har bir ligandning markaziy atom koordinatsion sonining qancha (nechta) sini …

4 / 52

kompleks birikmalarning nomlanishi ma'lum qoida va talablarga asoslanadi. ular quyidagicha: agar ligand sifatida manfiy zaryadli ionlar bo’lsa, cl--xloro, br--bromo, i--yodo, f--ftoro, cn--siano, ch3coo--atsetato, hcoo--formiato, so4-2-sulfato, no2- -nitro, no3--nitrato, co3-2 karbonato holida aytiladi. agar ligand h2o bo’lsa "akva", nh3-amin, co — karbonil, no — nitrozo deb nomlanadi. koordinatsion birikmalarni nomlashda ba’zan ularning rangidan yoki shu moddani kashf etgan olim nomidan foydalaniladi. a. verner koordinatsion birikmalarni nomlash uchun «ratsional nomenklatura» yaratdi. ratsional nomenklatura koordinatsion birikmalarning tarkib va tuzilishini aks ettirishi, ya’ni nomi moddaning tabiatiga mos bo ‘lishi kerak edi. tuzsimon koordinatsion birikmalarni ikki so ‘z bilan, noionogen birikmalarni bir so ‘z bilan atash taklif qilindi. shuningdek,oltingugurt ― «tio», oh ― «gidrokso», « ― o ― o ―» esa «perokso» va hokazo so ‘zlar bilan ifodalanadigan bo ‘ldi. 1963 yildan boshlab taklif qilingan nomenklatura halqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi termin komissiyasi tomonidan tasdiqlangan. agar bir xil metall ioni turli oksidlanish darajasida kompleks …

5 / 52

dli ion soni va nomi, keyin neytral molekula soni va nomi yozilib, oxirida metall ioni nomi va tashqi sferadagi ion nomi yoziladi. [zn (nh4) cl2] — dixlorotetraamintsink (ii); [pt (nh3)4 br2]cl2 — dibromotetraaminplatina (iv) xlorid; [cr (h2o)3(nh3)cl2] no3 — dixlorotriakvaammin xrom (iii) nitrat; na2k[co(no2)4(h2o)2] — dinatriy kaliy tetranitrodiakvakobaltat (iii); agar ligand sifatida murakkab tarkibli organik moddalar ishlatilsa, bunday kompleks birikmalarning nomlanimsh ancha murakkab va o’ziga xos bo’ladi. kompleks birikmalarni nomlang: [ptcl4(nh3)2] ca[nicl4] [cu(nh3)4]cl2 [co(nh3)6]cl3 [ag(nh3)2]br k2[cucl3] [cu(nh3)4]so4 [ti(h20)6]cl3 [ni (nh3)6] (oh)2 na2pb [cu (no2)6] k [bii4] k2[bef4] kompleks birikma hatto eritmalarda ham mustaqilligini saqlab qolishga intiladi, ionlarga ham dissotsilanadi. markaziy ionining musbat zaryadi uni qurshab turgan ligandlar manfiy zaryadlari yig‘indisidan ortiq bo‘lsa, bunday kompleks — kation kompleks, markaziy ionning zaryadi uni qurshab turgan ligandlar zaryadlarining yig‘indisidan kichik bo ‘lsa, anion kompleks, markaziy ionning zaryadi bilan ligandlar zaryadlarining yig‘indisi orasidagi ayirma nolga teng bo ‘lsa, neytral kompleks deb ataladi. kompleks birikmalarning …

Want to read more?

Download all 52 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kompleks birikmalar"

kompleks birikmalar kompleks birikmalar uzoq vaqt olib borilgan tadqiqotlar natijasida xix asrning oxirlariga kelib, barcha kimyoviy birikmalar ikki turkumga bo‘linadi : bularning biri atomli (yoki sodda) birikmalar va ikkinchisi molekulyar (yoki murakkab) birikmalar nomini oldi. keyinroq birinchi xil birikmalar birinchi tartibdagi birikmalar, ikkinchisi esa yuqori tartibdagi birikmalar deb ataladi. cucl2, bf3, nh3, fecl3 kabi moddalar birinchi tartibdagi birikmalar qatoriga kiritildi ; ularning hosil bo‘lishi valentlik qoidasiga bo‘ysunadi. yuqori tartibdagi birikmalar biror sodda birikmaning boshqa sodda birikma bilan o‘zaro birikishi natijasida hosil bo‘ladi. masalan, mis xlorid eritmasiga ammiak ta’sir ettirilganda bu ikki sodda birikmadan molekulyar birikma hosil bo‘ladi : cucl2 + 4nh...

This file contains 52 pages in PPTX format (1.8 MB). To download "kompleks birikmalar", click the Telegram button on the left.

Tags: kompleks birikmalar PPTX 52 pages Free download Telegram