гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари

DOCX 154 стр. 406,4 КБ Бесплатная загрузка

154 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 406,4 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 154

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 154

гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари ушбу йил шу'ҳалиқ таомдин парҳез қила бошладим. пачоқ ва қошиқ ва дастурхонғача эҳтиёт қилур эдим („бобирнома"). демак, ҳозирги замон ўзбек тилида гап уюшиқ бўлакла- рининг қўлланиши тасодифий ҳол бўлмай, балки тарихан шаклланиб келаётган ўзига хос синтактик ҳодисадир. бу ўзининг қуйидаги хусусиятлари билан характерланади: 1) уюшиқ бўлак компонентлари ўзаро тенг алоқада бў- лади; 2) улар гапда бир хил синтактик вазифани бажарадн; 3) улар ўзи учун умумий ҳисобланган бўлак билан бир> хил муносабатда бўлади; 4) тенг боғловчилар ёрдами билан боғланади ёки боғла- ниши мумкин; 5) санаш интонацияси орқали талаффуз қилинадп; 6) одатда, бир хил сўз туркумларидан ифодаланади. уюшиқ бўлаклар бирор морфологик белгига эга бўлса: i) бу белги уюшиқ бўлакларнинг энг охирги компонентига ] улади. улар ўзаро боғланган уюшиқ бўлакларнинг бирин- чпсига қўшилиб айтилади, сўнгра жуда қисқа пауза ҳосил қiiлипади. масалан: қўл ҳамма нарсага тез ўрганадиган ё.шлик чоғларида у мактаб билан пахтага чициб, …

2 / 154

л а н: уйда наимий... на ҳассани, на ўзина цаёққа цўйишини билмай ўтирарди. iа с қ а д м у х т о р). бу гапда тўлдирувчилар турли сўз туркумлари: от (ҳассани) ва олмош (ўзини) билан ифода- ланган бўлсаларда, уюшган ҳисобланади. чунки уюшиш учун сўзнинг қайси сўз туркумига мансублиги эмас, балки унинг бир хил лексик-семантик группага кириши ва гапда бир хил синтактик функцияда бир хил бўлакка боғланиши ҳал қилувчи аҳамиятга эга-1. бир гапда уюшиқ бўлаклар бир ёки бир неча тўда ҳо- лида уюшадилар — таркиб топадилар. ҳар бир тўдадаги уюшиқ бўлакларнинг компонентлари изоҳловчи бўлакларсиз, яънн йиғиқ ёки тобе бўлаклар билан бирга, ёйиқ ҳолда бў- лиши мумкин. масалан: гавҳар бу гапларни у кунги баҳсдагидай шўх овоз билан эмас, бугунги билганларига хулоса цилиб, секин ва юракдан гапирарди (п. қ о д и- ров). — сиз xумсондаги отангизна ҳам, тошкентдаги пиан?ична хам таиiлаб, ботиралини деб, бизни деб, шу ерга 4шб келгаксиз (ҳ. ғ …

3 / 154

а н: ўзининг кечмиш болалиги, қишлоғи, ўртоқ- лари ёдига тушади (0 й б е к). бу гапда учта эга уюшиб келган бўлиб, уларнинг ҳаммаси „ўзининг“ аниқловчисини ва „ёдига тушади'1 кесимини эргаштиради. лекин „кечмиш“ аниқловчисини уларнинг ҳаммаси баравар эргаштирмайди,. уни фақат „болалиги“ эгасигина эргаштиради. уюшиб келган эгалар, уюшмаган аниқловчи ва кесим- лардан ташқари, уюшган аниқловчи ва кесимларни ҳам эр- гаштириб кела олади. м и с о л л а р: бир-биридан қизиқў 6ир-биридан рангдор латифалар, ҳикоялар ёғилди (0 й б е к). фарғонада цурилажак каналлар, сув омбор- лари, гидростанциялар ва чўлларда яшнайдиган ўр- монлар, боғлар чолни қувонтирди, тўлқи нлатди (ойбек). тун салцинидан қўнишиб ётгин майсалар, илк баҳор чечаклари уйғонди, яшнади (ш. р а ш и д о в). уюшиқ эгаларнинг кесимлари ҳар беш даражадаги феъл билан ҳам ифодаланаверади. уюшиқ эгаларнинг кесимлари мал ёқларим, тиззаларим бир оз иiилинибди (ойбекv уюшиб келган эгалар тузилиш томондан биргина сўздаiг г'ки сўзлар бирикмасидан иборат бўлади: 1. …

4 / 154

ирикмали уюшиқ эгалардан фарқ қилиши лозим. масалан: ўз-ўзини танқид ва қуйидан бўладиган танқид ҳар тарафлама қўллаб-қув- ватлансин (“қизил ўзбекистон,,). уюшиқ эгаларнинг кесимлари баъзан тушиб қолади, грамматик томондан ифодаланмайди. лекин улар гапнинг умумий мазмунидан англашилиб туради. масалан: ўр- тада супа ва л;овуз (0 й б е к). стол устида янги газе- та, журналлар (ш. р а ш и д о в). уюшиқлик, дастлаб, иi шиқ эга вазифасини бажариб келади. м а с а л а н: унда ленин номли колхоз коммунистларининг халқни · увсизликка қарши кураиiга отлантиргани, қўшни колхозларнинг аҳиллик билан ишлагани, ғалаба қо- и)нилгани, неча-неча юз гектар янги ерлар ўзлаш- ншрилгани бадиий тасвир этилган (i11. р а ш и д о в). 3. уюшиқ эгалар отлашган сонлар билан ифодаланади. iiупда, кўпинча, саноқ ва тартиб сонлар отлашиб, гапда уюшиқ эга вазифасини бажарадилар: миясида чувалган i:алавадай алланималар аралаиi-цуралаш бўлиб, гоҳ би- ри, гоҳ иккинчиси устун келар, сўнгра саҳифага тушиш (iлдидан яна тутцич, …

5 / 154

хотин-қизлар, ўспирин ва кексалар ииiлай- дилар (ш. р а ш и д о в). шер цадамла янги ҳаёт тузади иур цўйнида ҳар комсомол, ҳар бир ёш. (ҳ. 0 л и м ж о н) .... кўз олдада турли миллат йўқсилларининг бир- лаиiган кучи ва бу кучнинг зулмат занжирларини парчалаб, олға бораётгани кўринади (п. т у р с у н), уюшиқ эгалар от ва отлашган сифат, сон каби сўзлар билан ифодаланганидек, ундов яа тақлид сўзлар билан ҳам ифодаланиб келади: дод-вой, ол;-уф борган сари кучамди (с. а й н и й). қагптiщ яувуллаиi пасайиб, унинг ўрнини салқин шамол ғир-ғири, тўрғай, қалдирғочларнит вижир-вижири эгаллади (ҳ. н а з и р>. ҳозирги замон ўзбек тилида уюшиқ эгалар уч йўл би- лан ўзаро тенг боғланадилар: 1. бириктирувчи пауза ва санаш интонацияси ёрдами билан. 2. бириктирувчи иауза ва санаш интонациясн ҳамда тенг боғловчилар ёрдами билан (аралаш йўл билан). уюшиқ эгалар бириктирувчи пауза ва санаш интонация- си …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 154 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари"

гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари ушбу йил шу'ҳалиқ таомдин парҳез қила бошладим. пачоқ ва қошиқ ва дастурхонғача эҳтиёт қилур эдим („бобирнома"). демак, ҳозирги замон ўзбек тилида гап уюшиқ бўлакла- рининг қўлланиши тасодифий ҳол бўлмай, балки тарихан шаклланиб келаётган ўзига хос синтактик ҳодисадир. бу ўзининг қуйидаги хусусиятлари билан характерланади: 1) уюшиқ бўлак компонентлари ўзаро тенг алоқада бў- лади; 2) улар гапда бир хил синтактик вазифани бажарадн; 3) улар ўзи учун умумий ҳисобланган бўлак билан бир> хил муносабатда бўлади; 4) тенг боғловчилар ёрдами билан боғланади ёки боғла- ниши мумкин; 5) санаш интонацияси орқали талаффуз қилинадп; 6) одатда, бир хил сўз туркумларидан ифодаланади. уюшиқ бўлаклар бирор морфологик белгига эга бўл...

Этот файл содержит 154 стр. в формате DOCX (406,4 КБ). Чтобы скачать "**гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари**", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: **гапнинг уюшган ва ажратилган … DOCX 154 стр. Бесплатная загрузка Telegram