borliq - falsafaning fundamental kategoriyasi

PPTX 16 pages 761.6 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 761.6 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

презентация powerpoint borliq- falsafaning fundamental kategoriyasi borliq- falsafaning fundamental kategoriyasi reja: 1.«borliq» falsafa tarixida 2. borliq kategoriyasi 3. borliqqa yondashuvning asosiy konsepsiyalari falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqiqiy borliqni nohaqiqiy borliqdan ajratib oluvchi borliq haqidagi ta'limotdir» deb hisoblashgan. eley maktabi namoyondalari esa ontologiyani mangu, o‘zgarmas, yagona, sof borliq haqidagi ta'limot deb hisoblashgan. milet va ioniya maktabi vakillari esa dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida bosh qotirishgan. ulardan borliqning boshlanishida yotuvchi bunday asosni empedokl «stixiya», demokrit «atomlar», anaksimandr «apeyron», anaksagor «urug‘» deb atagan. aflotun esa g‘oyalar ontologiyasini yaratgan. g‘oyalar ontologiyasi …

2 / 16

ologik ta'limotni butunlay yangicha bosqichga ko‘tarishdi. masalan, forobiy ontologiyaga yagona borliqning mohiyatini ochib beruvchi ta'limot sifatida yondashgan. o‘rta asrlar g‘arb falsafasida esa ontologiya teologiya bilan chambarchas bog‘lab tushuntiriladi. bu davrda absolyut borliq xudo bilan, «sof» mohiyatlar ierarxiyasi bilan, «yaratilgan» borliq esa moddiy tabiat bilan aynanlashtirib talqin etilgan. sxolastik falsafada ontologiya substansial va aksidensial, aktual va potensial, zaruriy va tasodifiy, ehtimoldagi va imkoniyatdagi borliq darajalarini ifodalovchi ta'limot sifatida qaralgan. bu davrda borliq konsepsiyalari nominalizm, realizm va konseptualizm namoyondalarining universaliylarning ontologik mohiyatiga munosabati tarzida namoyon bo‘ladi. sharq falsafasida ontologiya ko‘proq ilohiy borliqning mohiyatini, xudoning mohiyatini aks ettiruvchi ta'limot tarzida, sharq panteistik falsafasida esa vahdatu mavjud va vahdatu vujud ko‘rinishidagi ta'limotlar shaklida vujudga kelgan. xullas, borliq haqidagi muammo falsafada tarixan markaziy o‘rin egallaydi. falsafa o‘rganadigan qaysi bir masalani olmaylik, u borliq muammosi bilan bog‘liq ekanligini ko‘ramiz. haqiqatdan ham, borliq, unga munosabat masalasi falsafiy qarashlarda muhim ahamiyatga egadir, chunki, borliq muammosi falsafadagi har qanday …

3 / 16

i (tug‘ilishi), yashashi va nihoyat vafot etishi (o‘lishi), «yo‘qlikka aylanishi» haqida o‘ylay boshlashadi. shu asosda kishilarning «bu dunyo» va «u dunyo» (narigi dunyo), ya'ni odamning vafotidan so‘ng uning ruhi ko‘chib o‘tadigan «dunyolar» haqidagi tasavvurlari paydo bo‘lgan. kishilar o‘zlarining kundalik tajribalari asosida atrofidagi dunyoning hozir mavjudligi, o‘zlari tug‘ilmasdan ilgari ham mavjud bo‘lganligiga va keyinchalik ham mavjud bo‘lib qolishiga ishonishgan. shu tarzda ularda «borliq» va «yo‘qlik» haqida tasavvurlar shakllangan. borliqning ta'riflanishi borliq turli konsepsiyalarda turlicha talqin etiladi. ayrim tadqiqotchilar uni muayyan moddiy jism, moddiy borliq sifatida tushuntirishadi, boshqalar esa uni g‘oyaviy, ma'naviy, ruhiy, ilohiy mohiyat shaklida tushunishadi. abu nasr forobiy yagona borliqni 6 bosqichdan iborat deb hisoblagan: 1-ilk sabab (sababi-avval) - xudo; 2-sabab - (sababi- soniy) - samoviy jismlar borlig‘i; 3-sabab - faol aql (al-aql al-faol); 4-sabab - jon (an-nafs); 5-sabab - shakl (as-surat); 6-sabab - modda (al-modda). bu bosqichlar bir-biri bilan sababiy bog‘langan bo‘lib, ular barcha mavjudlikning boshlang‘ichi hisoblanadi. borliq tushunchasi …

4 / 16

a'ni tabiat, inson, fikrlar, g‘oyalar, jamiyat hammasi turli shakllarda mavjuddir. ularning barchasi mavjud bo‘lganligi uchun ham yaxlit yagona borliqni tashkil etadi. bunday ta'rifning kamchiligi shundaki, bu ta'rifda borliq ob'ektiv reallik tushunchasi bilan aynanlashib qolgan. substansiya va substrat falsafaga oid bir darslikda haqli ravishda shunday deb yozilgan: «borliq - bu tushunishni talab qiladigan va tushunish asosida yuzaga chiqadigan, shakllanadigan narsa. borliq - bu predmetlarning ko‘rinishi yoki shakllaridan biri emas, predmetlar sinfining umumiy tushunchasi ham emas, borliq - bu mavjudlikning borlig‘idir. borliq - bu borliqni anglashda nima kutilayotgan va tushunilayotgan bo‘lsa, o‘shanig o‘zidir». bu ta'rifdan, borliqqa qaysi jihatdan yondashsak - u o‘sha xususiyatni o‘zida mujassamlashtiradi, nimaiki voqiy bo‘lsa, borliq ularning hammasini o‘ziga qamrab oladi, degan ma'no kelib chiqadi. shu jihatdan tadqiqotchilar borliqni turli shakllarga bo‘lib o‘rganishadi. borliqni shakllarga ajratishda uning asosida, mohiyatida nimalar yotishiga e'tibor qaratish lozim. shu tariqa falsafada substansiya kategoriyasi shakllangan. substansiya (lotin. substantia - mohiyat, asosida yotuvchi nimadir) muayyan …

5 / 16

arsa yo‘qdir»; «aksidensiyani sezgilar oqrali his etish mumkin, substansiyani esa faqat aql anglab yetadi»; «masalan, olma - substansiya bo‘lsa, uning qizilligi esa aksidensiyadir». substansiyani talqin etishda falsafada ikki xil - ontologik va gnoseologik yo‘nalish bor. ontologik yo‘nalish bo‘yicha f.bekon substansiya borliqning eng tub asosida yotadi deb hisoblagan va substansiyani muayyan narsalarning shakli bilan aynanlashtirgan. r.dekart borliqning asosida ikki xil mustaqil substansiya: moddiy va ma'naviy substansiya yotadi deydi. moddiy substansiya borliqning ko‘lami bilan, ma'naviy substansiya esa tafakkur bilan belgilanadi. b.spinoza esa tafakkur va ko‘lam - ikki xil mustaqil substansiya emas, balki yagona substansiyaning ikki xil atributidir (atribut - ajralmas xususiyati degani). g.leybnitsning fikricha, olamning asosida ko‘plab mustaqil substansiyalar (monadalar) yotadi. borliq va yo‘qlik borliq tushunchasiga qarama-qarshi tushuncha - bu yo‘qlikdir. agar borliq tushunchasi nimaningdir mavjudligini ifodalasa, yo‘qlik tushunchasi esa o‘sha joyda nimaningdir mavjud emasligini anglatib, «nima»ning aksi bo‘lgan «hyech nima»ni aks ettiradi. borliq, yuqorida qayd etganimizdek, absolyut mazmunga ega bo‘lib, muayyan …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq - falsafaning fundamental kategoriyasi"

презентация powerpoint borliq- falsafaning fundamental kategoriyasi borliq- falsafaning fundamental kategoriyasi reja: 1.«borliq» falsafa tarixida 2. borliq kategoriyasi 3. borliqqa yondashuvning asosiy konsepsiyalari falsafa fanining borliq haqidagi masalalarni o‘rganuvchi qismi ontologiya deb ataladi. ontologiya so‘zi yunoncha ontos (mavjudlik) va logos (ta'limot) so‘zlarining birikmasidan tashkil topgan bo‘lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug‘ati»da, so‘ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo‘llanilgan bo‘lsada, ulardan ilgari qadimgi yunon faylasuflari ham ontologiyaning mazmunini ifodalovchi turli fikrlarni ilgari surishgan. ular ontologiyani «haqi...

This file contains 16 pages in PPTX format (761.6 KB). To download "borliq - falsafaning fundamental kategoriyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq - falsafaning fundamenta… PPTX 16 pages Free download Telegram