tarixiy manbalarning yaratilishida turk-o'zbek tilining tutgan o'rni

PDF 29 pages 282.4 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 282.4 KB

File type PDF

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

1 o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi “tarixiy manbalarning yaratilishida turkiy-o’zbek tilining tutgan o’rni” mavzusida tayyorlagan kurs ishi 2 reja: kirish. ............................................................................................. 3-4-bet i – bob. o‘zbek adabiy tilining yuzaga kelishi va yuksaluvi 1.1 ilk va o‘rta asrlarda markaziy osiyodagi til vaziyati ........................... 5-12 1.2 o‘zbek tilshunosligining yuzaga kelishi va yuksaluv bosqichlari ........ 13-18 ii – bob. qarluq(chigil-uyg‘ur) dialektal xususiyati ustunligidagi adabiy til 2.1 qoraxoniylar va ular sulolasining tarixiy manbalarning shakl ......... va mazmuni ........................................................................................................ 19-23 2.2 x-xiv asrlar o’zbek tili va yоzma yоdgorliklarining lisoniy xususiyаtlari va turkiy tilda yozilgan asarlar ............................................................................ 24-26 xulosa ............................................................................................. 27-28 foydalanilgan adabiyotlar. ............................................................ 29 3 kirish hozirgi o‘zbek adabiy tilini o‘rta osiyo turkiy adabiy tilining davomi deb hisoblagan. a.n. samoylovichning ushbu davrlashtirish haqidagi fikrlarida turkiy tillarning shakllanish bosqichlari asos qilib olingan. ammo bu davrlashtirishda turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tilining ilk ildizlari, ya’ni qadimgi (vii-ix asrlar) umumturkiy til davri e’tibordan chetda qolgan. shu …

2 / 29

etgan emas, balki qarluq xususiyatlari ham bor. shu kabi xiv-xx asrlar davri o‘rta osiyo turkiy adabiy tili deb qaralgan. bu davrlarda o‘zbek tili allaqachon mustaqil til sifatida shakllangan edi. bu adabiy til o‘rta osiyo turkiy tili emas, asosan, qarluq tiliga asoslangan o‘zbek adabiy tili bo‘lgan. davrlashtirishda bu xususiyatlar ham hisobga olinmagan. a.nadjipning yozishicha, turkiy xalqlar yozma adabiy tilining shakllanishi va taraqqiyotida ikki dialekt, ya’ni: uyg‘ur-qarluq va o‘g‘uz-qipchoq tillari muhim o‘rin egallagan. xuddi ana shu til ta’sirida xi-xiii asrlar, jumladan, xiv-xv asrlar yozma adabiy tili shakllangan. bu davr yozma yodgorliklarida bu xususiyat o‘z aksini topgan. a.nadjip xuddi shu davrlarda, ya’ni xiii asrning ikkinchi yarmi va xiv asrlarda ikki xil adabiy markazda, aniqrog‘i, uch adabiy markazda (lahjaviy xususiyati jihatidan farqlanuvchi) mustaqil adabiy til shakllanganligini yozadi: 1. o‘rta osiyo turkiysi asosidagi adabiy markaz (uyg‘ur-qarluq lahjasi asosida rivojlangan adabiy til guruhi). bu til “qutadg‘u bilig”, “devoni lug‘otit turk”, “hibat-ul haqoyiq”, “tafsir”, “qisas ar-rabg‘uziy” kabi …

3 / 29

il adabiy til tarzda emas, yagona umumturkiy tilning dialektal tomondan farqlanuvchi tarmoqlari deb qarash lozim bo‘ladi. umuman, xi-xiv asrlar yozma adabiy tilining shakllanishi va dialektal 4 asosini aniqlash masalasi ancha munozarali bo‘lgan, bu borada turlicha fikrlar aytilgan. bu holatni tilshunoslar tomonidan o‘sha davrlarda mavjud bo‘lgan yozma adabiy tilning lahjaviy asosiga ko‘ra bir necha adabiy markazga bo‘lib o‘rganilishidan ham sezish mumkin. e.i. fozilov o‘zining doktorlik ishida xorazm adabiy muhitida yaratilgan “guliston bit-turkiy”, “muhabbatnoma”, “nahdjul- farodis”, “xusrav va shirin” kabi asarlar tilining dialektal asosini o‘g‘uz lahjasi tashkil etishini aytgan. ammo olimning yozishicha, xorazm adabiy muhitida yaratilgan yozma yodgorliklarda ancha qadimgi turkiy tilning ta’siri, ayniqsa, qoraxoniylar adabiy muhitining ta’siri bo‘lgan. jumladan, xorazm yodgorliklari tilida “devoni lug‘otit turk”, “qutadg‘u bilig”, “hibat ul - haqoyiq” asarlari tiliga xos ba’zi xususiyatlar bor hamda oltin o‘rda-misr muhiti tilining o‘zaro aloqasi seziladi. yangi muhtasham xalqaro kongress markazida 21-oktyabr kuni oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilganining oʻttiz yilligiga bagʻishlangan …

4 / 29

bagʻishlangan tantanali marosimdan nutqi. 5 i – bob. o‘zbek adabiy tilining yuzaga kelishi va yuksaluvi 1.1 ilk va o‘rta asrlarda markaziy osiyodagi til vaziyati vi–viii asrlarda bir chegarasi oltoydan tortib markiziy mo‘g‘ulistonga qadar, ikkinchi yog‘i sharqiy turkistondan tortib kaspiyga qadar ulkan hududda amal qilgan birinchi va ikkinchi ko‘k turk xoqonliqlarining rasmiy tili turkiy til edi. saltanatning davlat va jamiyat boshqaruvi, xalqaro diplomatik munosabatlari, rasmiy yozishmalar turkiy tilda olib borilgan. rasman ko‘k turk yozuvi amalda bo‘lgan. badiiy adabiyot, ilmiy va tarixiy asarlar, xonlarning tuzuklari, yorliqlari va chet ellar bilan yozishmalari turk tilida va ko‘k turk yozuvida bitilgan. hatto turkiy til buyuk ipak yo‘li bo‘ylab xalqaro til sifatida amal qilgan. ko‘k turk xoqonliqlari keyinchalik uning o‘rnida yuzaga kelgan uyg‘ur xoqonlig‘i zamonida markaziy osiyoda, ayniqsa buyuk ipak yo‘lida keng yoyilgan sug‘d tiliga, o‘rni bilan tabg‘ach (xitoy) tiliga ham e’tibor qaratilgan. masalan, monumental matnlar bitishda, turkiy til bilan barobar, sug‘d, ba’zan tabg‘ach tillaridan ham …

5 / 29

ik uyg‘ur xoqonlig‘ining toharga qo‘shni viloyatlarida, asosan, to‘xrilar orasida to‘xri-turk qo‘shtilliligi ham amalda bo‘lgan. o‘tmishda yaratilgan matnlar ichida ikki, uch tillilari ham anchagina. lekin matn ikkitilliligi bilan jamiyat orasidagi bilingvizm (qo‘shtillilik) hodisasini qorishtirmaslik kerak. chunonchi, yuqorida qayd etilgan o‘lkalarda xorazm-turk, sug‘d-turk, to‘xri-turk qo‘shtilliligi bo‘lgan. lekin tabg‘ach turk qo‘shtilliligi turk jamiyati o‘tmishida uchramaydi. turkiy yodgorliklarda xitoycha matnlarning berilishi xitoy tilining mavqeini nazarda tutgan holda shakllangan. islom davrida turklar orasida arab tilining o‘rganilishi va arabiy savodxonlikning yuqori darajada bo‘lganligini ham qo‘shtillilik hodisasi deb sanamaslik kerak. turkiy til keyingi davrlarda yuzaga kelgan turkiy davlat va saltanatlarning rasmiy tili sifatida amal qildi. 1 mahmadmurodov. sh - qadimgi turkiy yоzma yоdgorliklarining til xususiyаtlari tahlili haqida. s:. 2010. 2 sodiqov. q - turkiy til tarixi. t:. 2009. 6 mahmud koshg‘ariy o‘zining “devonu lug‘atit turk” asarida turkiy tilning obro‘-e’tibori, boshqa tillar o‘rtasidagi mavqei, o‘rta va markaziy osiyodagi til vaziyati to‘g‘risida to‘la ma’lumot bergan edi. u turkiy tilning …

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tarixiy manbalarning yaratilishida turk-o'zbek tilining tutgan o'rni"

1 o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi “tarixiy manbalarning yaratilishida turkiy-o’zbek tilining tutgan o’rni” mavzusida tayyorlagan kurs ishi 2 reja: kirish. ............................................................................................. 3-4-bet i – bob. o‘zbek adabiy tilining yuzaga kelishi va yuksaluvi 1.1 ilk va o‘rta asrlarda markaziy osiyodagi til vaziyati ........................... 5-12 1.2 o‘zbek tilshunosligining yuzaga kelishi va yuksaluv bosqichlari ........ 13-18 ii – bob. qarluq(chigil-uyg‘ur) dialektal xususiyati ustunligidagi adabiy til 2.1 qoraxoniylar va ular sulolasining tarixiy manbalarning shakl ......... va mazmuni ........................................................................................................ 19-23 2.2...

This file contains 29 pages in PDF format (282.4 KB). To download "tarixiy manbalarning yaratilishida turk-o'zbek tilining tutgan o'rni", click the Telegram button on the left.

Tags: tarixiy manbalarning yaratilish… PDF 29 pages Free download Telegram