"leksikografiya asoslari" mashg'ulotlari

DOCX 103 pages 619.3 KB Free download

103 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 619.3 KB

File type DOCX

Pages 103

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 103

0‘zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta’lim vazirligi termiz davlat universiteti o'zbek tilshunosligi kafedrasi “leksikografiya asoslari” fani bo‘yicha sirtqi. 3-kurs talabalari uchun ma’ruza mashg‘ulotlari fan o‘qituvchisi: temirova kamola baxtiyor qizi termiz – 2022 1-ma'ruza. “leksikografiya asoslari” fanining vujudga kelishi, obyekti va predmeti. o‘zbek lug‘atchiligi tarixi reja: 1. “leksikografiya asoslari” fanining vujudga kelishi, obyekti va predmeti. 2. xi-xii asr o‘zbek lug‘atchiligi 3. xiii-xiv asr o‘zbek lug‘atchiligi 4. navoiy asarlariga tuzilgan lug’atlarning o’ziga xos xususiyatlari. 5. xix asr ikkinchi yarmi - xx asr o ‘rtalarida o‘zbek iug‘atchiligi. leksikologiya - tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini, so‘z boyligi, so‘zlarning ma’nosini o‘rganadi. leksikologiya o‘z ichida semantika, semasiologiya, etimologiya, leksikografiya bo‘limlariga bo‘linadi. bulardan semantika, semasiologiya - so‘zning lug‘aviy ma’nosini, etimologiya - so‘zlarning kelib chiqishini, leksikografiya esa so‘zlarni kodlashtirish, ro‘yxatga olish, til bo‘yicha tuzilgan lug‘atlar va lug‘at tuzish prinsiplarini o‘rganuvchi fandir. har qanday tilning so‘z boyligi u tarixiy yoki zamonaviy tusda bo‘lmasin, insonlar tomonidan tuziladigan …

2 / 103

urkumlari va gap qurilishi haqida ma’lumot berish uchun mo‘ljallangan mazkur asarning ilmiy ahamiyati shu kunga qadar dunyo olimlari qalamiga mansub 1800 atrofidagi ilmiy izlanishlarda e’tirof etilgan. arab lug‘atchiligi an’analari va qoidalari asosida tuzilgan bu lug‘atdan taxminan sakkiz mingga yaqin so‘zlar, birikmalar, iboralar, maqol va matallar, xalq og‘zagi ijodi namunalari joy olgan. “devonu lug‘otit turk”, garchi, lug‘at deb nomlansada, biroq unda qoraxoniylar davri eski turkiy tilining o‘ziga xos xususiyatlari yaxshi tahlil qilingan. shuni alohida ta’kidlash joizki, “devon”dan o‘rin olgan leksik birliklar qatori, qoraxoniylar saltanatining ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy, harbiy, maishiy turmush tarzida mavjud tushunchalarni ifodalovchi istilohlar son jihatdan salmoqli hisoblanadi. bu kabi soha istilohlari bilan yonma-yon onomastika, jumladan, atoqli otlar, joy nomlari, geografik obyektlar nomi, gidronimlar, hayvonot (fauna) va o‘simlik dunyosi(flora)ga oid talaygina leksemalar qiyomiga yetgan holda izohlangan. o‘zbek leksikografiyasining shakllanishida mahmud zamaxshariyning (18.03.1075 -1144) “muqaddimat ul-adab”(adab ilmiga muqaddima) asari alohida ilmiy ahamiyatga ega. otsiz xorazmshohga bag‘ishlab tuzilgan asardagi arabcha so‘zlar ostida forscha …

3 / 103

lariga aniq, lo‘nda izohlar keltirilgan. chunonchi, badiiy san’atlar orasidagi farq ko‘rsatib berilgan. o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasining qaror topishida xiv asrga oid arab tilida yozilgan grammatik (filologik) risolalarning sezilarli o‘rni borligi turkologiyada allaqachon e’tirof etilgan. turkiy tilning grammatikasi haqida bahs yuritishga yo‘naltirilgan abu hayyonning (vafoti 1344 yil) “kitob ul-idrok li-lison ul-atrok”, m.t. xoutsma fikricha, 1245 yilda mamluklar davlati (1250-1517) da halil bin muhammad bin yusuf al-ko‘naviy tomonidan yaratilgan “kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”, muallifi noma’lum “kitobi at-tuhfat uz-zakiya fi-l-lug‘atit turkiya”, jamoluddin turkiyning “kitobul lug‘at al-mushtoq fi-l-lug‘atat- turk va-l-qifchaq”, xvi asr boshida qohirada ta’rif etilgan “ al- qavoninu-l kulliya li-zabtil-lug‘atit-turkiya” singari asarlarda turkiy tilning so‘z boyligi, alalxusus, terminlar tizimi ma’lum darajada ifodasini topgan. mazkur davr asarlarida qayd etilgan turkiy til leksikasi, chunonchi, terminlar sistemasini “tarjumoni turki va ajami va mug‘ali” da keltirilgan quyidagi mavzuiy guruhlarning ajratilganini qayd etish bilan cheklanamiz: kishi nomlari - alaqush, aqtay, altuntash, baybars, sonqur va …

4 / 103

ro mirzo ko‘rsatmasiga binoan 1405 yilda toli imoni hiraviy tomonidan tuzilgan “badoe ul-lug‘at”, turkiya (rum)da yaratilgan muallifi noma’lum chig‘atoycha (eski o‘zbekcha) usmonli turkcha “abushqa” (xvi asr), muhammad mahdiyxonning eski o‘zbekcha-forscha “sanglox” (1748), fathali kojar qazviniyning 1862 yilda tuzilgan “lug‘ati atrokiya”, ya’qub chingiyning “kelurnoma”, shayx sulaymon buxoriyning “lug‘ati chig‘atoyi va turki usmoniy” kabi asrlar o‘zbek lug‘atnavisligining durdonalari safidan o‘rin olgan. xix asrning 70-yillaridan e’tiboran o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasi rus tili orqali g‘arbiy yevropa tillaridan kirib kelayotgan o‘zlashmalar ta’sirida rivojlanish pallasiga qadam qo‘ydi. sobiq sho‘rolar hukmronligi vaqtida o‘zbek tili terminologiyasi yangi tushunchalar va ularni ifodalovchi haddan tashqari ko‘p miqdordagi o‘zlashmalar terminlar hisobiga kengaydi. soha terminologiyasi tizimining vujudga kelishida sof o‘zbekcha leksik birliklar qatori ruscha- baynalminal terminlarning roli yuqori bo‘ldi. bu jihat ayniqsa, tabiiy fanlarga xos terminologik tizimda yaqqol ifodasini topdi. mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi globallashuv va internetga qadam qo‘yilgan xxi asrda har tomonlama takomillashuv jarayonini boshidan kechirmoqda. xullas, o‘zbek terminologiyasi va lug‘atshunosligi …

5 / 103

d al-koshg‘ariy) ning “devonu lug‘atit turk” (“turkiy so‘zlar devoni”) asari arab tilida arab lingvistik maktabi qoidalari asosida turkiy tilni o‘rganish bo‘yicha yaratilgan eng eski lug‘at va grammatika kitobidir. asar hijriy 469 yili (milodiy 1076/1077 yilda) yozib tugallangan. olimlarning “devonu lug‘atit turk” bag‘dodda yozilgan degan taxmini bor. ehtimol u turkistonning yirik madaniy-ilmiy markazlaridan birida yaratilgandir. nima bo‘lganda ham, asar arablarni, arab tilini biladigan sharq xalqlarini va undan o‘tib yevropa ilmiy jamoatchiligini turkiy til bilan tanitish maqsadida yaratilgan. arab tilida lug’a (ko‘pligi: lug’at) bir necha ma’noda ishlatiladi: “til, sheva”; “so‘z”; “so‘z shakli”. shundan kelib chiqqan holda, asar taijimalarida uning oti “turkiy tillar devoni”, “turkiy tillar lug‘ati”, “turkiy so‘zlar devoni” deb berilgan. bu o‘rinda divan - “to‘plam” ma’nosida. sharq adabiyotida biror ijodkorning muayyan tartibda tizib chiqilgan she’rlari divan atalgan. sarlavhadagi lug’atni “so‘z, kalom”ning ko‘pligi, lug’at at-turk birikmasini esa “turkiy so‘zlar” deb anglangani ma’qul. asarning divan deyiluviga sabab, unda so‘zlarning arab leksikografiyasi qoidalari tegrasida, …

Want to read more?

Download all 103 pages for free via Telegram.

Download full file

About ""leksikografiya asoslari" mashg'ulotlari"

0‘zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta’lim vazirligi termiz davlat universiteti o'zbek tilshunosligi kafedrasi “leksikografiya asoslari” fani bo‘yicha sirtqi. 3-kurs talabalari uchun ma’ruza mashg‘ulotlari fan o‘qituvchisi: temirova kamola baxtiyor qizi termiz – 2022 1-ma'ruza. “leksikografiya asoslari” fanining vujudga kelishi, obyekti va predmeti. o‘zbek lug‘atchiligi tarixi reja: 1. “leksikografiya asoslari” fanining vujudga kelishi, obyekti va predmeti. 2. xi-xii asr o‘zbek lug‘atchiligi 3. xiii-xiv asr o‘zbek lug‘atchiligi 4. navoiy asarlariga tuzilgan lug’atlarning o’ziga xos xususiyatlari. 5. xix asr ikkinchi yarmi - xx asr o ‘rtalarida o‘zbek iug‘atchiligi. leksikologiya - tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini, so‘z boyligi, so‘zlarning ma’nosini o...

This file contains 103 pages in DOCX format (619.3 KB). To download ""leksikografiya asoslari" mashg'ulotlari", click the Telegram button on the left.

Tags: "leksikografiya asoslari" mashg… DOCX 103 pages Free download Telegram