ўзбек фразеологиясининг шаклланиши ва тараққиёти

DOC 113,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1486746377_67668.doc ўзбек фразеологиясининг шаклланиши ва тараққиёти таянч сўз ва иборалар: фразеологизм, ибора, идиома, фразеологик қўшилма, фразеологик чатишма, фразеологик бирлашма, диалектал фразеологизм, бадиий нутқда фразеологизмнинг қўлланиши, индивидуал-муаллиф фразеологизми, окказионал фразеологизм. маълумки, ўзбек фразеологиясининг назарий масалалари дастлаб е.д.поливанов ишларида ўртага қўйилган эди. у рус ва айрим шарқ тиллари фразеологиясини ўрганди ва шу асосда фразеологияни мустақил лингвистик соҳа сифатида ажратиш ҳақида фикр билдирди. е.д.поливановнинг таъкидлашича, янги шаклланадиган фразеология соҳаси лексикологияга нисбатан худди синтаксис морфологияга нисбатан эгаллаган ўринда бўлиши лозим. “...синтаксисга тенг келувчи янги соҳанинг шаклланишига эҳтиёж сезилмоқда,- деб ёзган эди е.д.поливанов,- лекин синтаксис сўз бирикмаларининг умумий типларини, хусусиятларини ўрганса, янги шаклланадиган соҳа лексемаларнинг ўзаро муносабати асосида юзага келадиган бирикмаларнинг конкрет, индивидуал (лексик) маъно хусусиятлари билан шуғулланади”. е.д.поливанов янги шаклланадиган соҳани фразеология ёки идиоматика деб номлаган эди. ўзбек фразеологиясининг асосий муаммоларини илмий жиҳатдан ўрганиш ишлари бошланганига қирқ йилдан ошди. 50-йилларгача фразеология ҳали ўзбек тилшунослиги таркибида мустақил соҳа сифатида шаклланиб етмаган эди. бу даврда фразеологияга …

лар бошида юзага келди. улар қаторига ш.раҳматуллаев, я.д.пинхасов, а.шомақсудов, м.ҳусаиновларнинг номзодлик диссертацияларини киритиш мумкин . бу ишларда ўзбек тилидаги фблар академик в.в.виноградовнинг структурал-семантик таснифи асосида таҳлил этилади, фблар фразеологик бутунликлар, фразеологик чатишмалар ва фразеологик қўшилмаларга ажратилади. шунингдек бу ишларда ўзбек тилида якка сўзлардан иборат образли иборалар ҳам мавжудлиги таъкидланган. масалан, ш.раҳматуллаевнинг номзодлик диссертациясида сўфи, қиёмат, қиёматда, охиратда, латта, тузламоқ, қовурмоқ сингари кўчма маъноси асл, бошланғич маъносидан узоқлашиб, ўзаро омонимлик даражасига етган ёки асл, тўғри маънода қўлланишини деярлик йўқотиб, кўчма маънодагина ишлатиладиган сўзлар фразеологик ёки идиоматик сўзлар деб аталган эди . ш.раҳматуллаев ўзининг идиоматик сўзлар ҳақидаги фикрини янада ривожлантириб, ишнинг яна бир ўрнида она карнай, одамови, нонкўрлик, жонкуяр, жонкуярлик, тилёғлама, тилёғламачилик, узунқулоқ, иккиюзлама, ўзбошимча, ўзбошимчалиик, сансалорлик, миш-миш, ҳаспўшламоқ, бичиб-тўқимоқ, ман-манлик каби тил бирликларини этимологик жиҳатдан қўшма сўзга тенг идиоматик сўзлар деб таҳлил қилганди [43, 93-94]. лекин ўзбек фразеологиясига оид бу ишлардаги энг катта нуқсон шундаки, уларда тилимизнинг бой ва серқирра фразеологик …

ҳоятда кенгайтирилади. бу ишлардаги ана шундай нуқсонлар ўз вақтида у.турсунов , а.коклянова лар томонидан ҳам алоҳида қайд этилган эди. агар ш.раҳматуллаевнинг номзодлик диссертацияси ўзбек тилидаги феъл фраземаларнинг грамматик хусусиятларини ўрганиш ишини бошлаб берган бўлса, олим 1966 йилда ҳимоя қилинган докторлик диссертацияси, шу асосда эълон қилинган “ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари” (1966) номли монографияси билан ўзбек тилидаги фраземаларни луғавий бирлик сифатида ўрганишни асослади. бу ишда фраземалардаги кўп маънолилик, маънодошлик, вариация, антонимия, шаклдошлик ҳодисалари бой фактик материал (ўттиз мингдан ортиқ карточка) таҳлили асосида чуқур тадқиқ этилиб, фраземаларнинг луғавий бирлик сифатидаги бошқа белги-хусусиятларини текширишга йўл очилган. ш.раҳматуллаевнинг “ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари” номли монографиясида фразеологик синонимлар таҳлилидан кейин чиқарган қуйидаги илмий хулосаси ҳар жиҳатдан асосли: “ҳар бир фразеологик синонимга тўғри ва тўлиқ характеристика бериш учун уни синонимия уяси ичида олиб, бошқа синонимлари билан қиёслаб ўрганиш зарур. бунда синонимлар турли-туман нуқталардан текширилади, улар орасидаги ўхшашлик ҳам, фарқлар ҳам таъкидланади. синонимлар орасида фарқлар қанча оз бўлса, уларни …

р тўкмоқ, хамирдан қил суғургандай, дунёни сув босса, тўпиғига чиқмаслик каби кўчма маъноли турғун боғланмаларни ўрганиш билан чекланадилар. масалан, ш.у.раҳматуллаев фразеология доирасини тор маънода тушуниб, ўзбек тили фраземаларини академик в.в.виноградов ишлаб чиққан структурал-грамматик тасниф асосида ўрганишга интилади. буни олимнинг иборага берган қуйидаги изоҳидан ҳам сезиш мумкин: “ибора мустақил туркумга мансуб биттадан ортиқ сўздан таркиб топган бир бутун семантик ҳамда грамматик бирлик сифатида гавдаланади. ибора луғавий маъно англатиш учун хизмат қилади. шунга кўра ибора луғавий бирлик ҳисобланади ва у сўз билан қаторга қўйилади. масалан, кўнглидан ўтказмоқ ибораси ўйламоқ сўзи англатган маънони, кўнгли жойига тушди ибораси эса тинчимоқ сўзи англатган маънони, эти суягига ёпишган ибораси эса озғин, қотма сўзлари англатган маънони билдиради. бу ибораларда биттадан ортиқ сўз ўз маъно мустақиллигини йўқотгани ҳолда бир умумий маъно марказига бўйсунади, иборадан бир бутун ҳолда англашиладиган маънони гавдалантириш учун хизмат қилади. иборадан англашиладиган маъно таркибидаги сўзларга хос лексик маъноларнинг оддий (арифметик) йиғиндиси бўлмай, устама маъно сифатида, …

арактердаги иборалар, штамплашган иборалар ва лақаблар каби барқарор сўз бирикмаларини киритади . шу асосда олим фбларга қуйидагича таъриф беради: “компонентлари бир қолипга кириб, кўп замонлар барқарор бўлган, кўпинча кўчма, баъзан тўғри маъноли бўлиб, гапда бутунлигича бир вазифани бажарадиган сўзлар боғланмасига фразеологик бирликлар дейилади” . фразеологиянинг текшириш объекти ҳали конкрет белгиланган эмас, унинг доирасига халқ мақол ва маталлари ҳам киритиб келинмоқда” . кейинги йилларда фольклоршунослик ва тилшуносликда мақол, матал, ҳикматли сўз ва афоризмлар паремалар деб юритилади: “паремаларнинг келиб чиқиши, тарихий тараққиёти ва маъноларини ўрганувчи паремиология фразеология билан ўзаро чамбарчас боғлиқ. паремиология тилда турли характердаги барча ибораларни ўрганади, фразеология эса унинг бир қисми сифатида - фақат кўчма маъноли турғун бирикмаларни ўрганади. бу уларнинг ўзаро фарқловчи томонидир. ўрганиш объектининг бирлиги, яъни бир неча сўздан тузилган барқарор бирикмаларни текшириш уларнинг ўхшаш, умумий томонларидир. фразеологиянинг фан сифатида шаклланишида паремиологиянинг роли катта” . аслини олганда, тадқиқотчи олим а.э.маматов қатъий қилиб айтганидек, ”фразеологияни “кенг” ва “тор” маънода …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ўзбек фразеологиясининг шаклланиши ва тараққиёти"

1486746377_67668.doc ўзбек фразеологиясининг шаклланиши ва тараққиёти таянч сўз ва иборалар: фразеологизм, ибора, идиома, фразеологик қўшилма, фразеологик чатишма, фразеологик бирлашма, диалектал фразеологизм, бадиий нутқда фразеологизмнинг қўлланиши, индивидуал-муаллиф фразеологизми, окказионал фразеологизм. маълумки, ўзбек фразеологиясининг назарий масалалари дастлаб е.д.поливанов ишларида ўртага қўйилган эди. у рус ва айрим шарқ тиллари фразеологиясини ўрганди ва шу асосда фразеологияни мустақил лингвистик соҳа сифатида ажратиш ҳақида фикр билдирди. е.д.поливановнинг таъкидлашича, янги шаклланадиган фразеология соҳаси лексикологияга нисбатан худди синтаксис морфологияга нисбатан эгаллаган ўринда бўлиши лозим. “...синтаксисга тенг келувчи янги соҳанинг шаклланишига эҳтиёж сезилмоқда,- де...

Формат DOC, 113,5 КБ. Чтобы скачать "ўзбек фразеологиясининг шаклланиши ва тараққиёти", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ўзбек фразеологиясининг шакллан… DOC Бесплатная загрузка Telegram