tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi

DOCX 19,1 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1484243264_67516.docx [bookmark: _goback]tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi 1. lisoniy sintaktik qolip haqida fonetika, leksika va morfologiyada boâlganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. maâlumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega boâlib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega boâlgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qoâllaniladigan, sezgi aâzolariga taâsir qiladigan oâqish, yozish, aytish, eshitish mumkin boâlgan soâz birikmalari va gaplar tushuniladi. lisoniy sintaktik birliklar esa soâz birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. biz ularni lisoniy sathga tegishli boâlganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha lsq) lar deb ataymiz. lsq nima? gâisht quyuvchi usta gâisht quyishda qolipdan foydalanadi. loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib toâkadi. qolip asosida qancha gâisht quyilsa ham, gâishtlarning barchasi bir xil shaklga ega boâladi. bu bir xillik gâishtlarning oâziga bogâliq boâlmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. lsqlar ham gâisht …

masi hamda gaplarning bir-biriga oâxshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz. i.lsqning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. lsqlar jamiyat aâzolari ongida mavjud boâlib, kishilarning erkin birikmalar hosil qilish koânikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. bu koânikmalar boâlmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. bunga quyidagi dalil asosida amin boâlishimiz mumkin. deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini oârganmoqchi boâlgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish koânikmasi - lsq shakllanmagan boâlsa, oâzbekcha kitob va oâqimoq soâzlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud oâzbek tiliga xos [ot + feâl] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. ingliz tilida esa kitobni oâqimoq birikmasini hosil qiluvchi lsq [to v+ the n] koârinishida boâlib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo boâladi. maâlum boâladiki, lsqlar jamiyat aâzolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. uni sezgi aâzolari asosida bilib boâlmaydi. qoliplardan …

i nutqida aytilgan ikkita (kitobni oâqimoq va kitobni oâqimoq) soâz birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. zero, bu nutqiy hosilalar hech boâlmaganda zamoni bilan farqlanadi. nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. iii.lsqlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. qolip har bir gâishtda oâz izini qoldiraverganligi kabi lsq ham har bir soâz birikmasi va gapda takrorlanaveradi. lekin ikkinchi gâisht birinchi gâishtning takrori boâlmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yoâq. kesilgan daraxtni, qayta ekib boâlmaganligi kabi qolipdan chiqqan soâz birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. qayta aytilgandek tuyulgan soâz birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. iv.lsqlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. gâisht qolipi bitta, undan chiqqan gâishtlarning hisobiga yetib boâlmaydi. shuningdek, deylik, [ott.k.+feâl] qolipi bitta boâlib, undan kitobni oâqimoq, qalamni sotmoq kabi soâz birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. bugungi kunda oâzbek tilida soâz birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (ular haqida âsoâz …

masa tuzmasligi mumkin. i. lsq umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. lsq umumiylik sifatida koâplab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni oâzida jamlaydi. masalan, kitobni oâqimoq, xatni yozmoq va qoâyni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qoâyni tobe aâzolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe aâzolik. bu uch umumiylik [ot + feâl] lsqsining ot uzvida mujassamlangan. lsqning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo oâxshamaydigan yakkalikdir. aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lugâaviy maânoli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan boâladi. ii.lsq mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. lsq nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, oâzgarmas mohiyati boâlib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang koârinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. masalan, [ot + feâl] qolipi oâzgarmasdan turadi. ammo uning hosilalari uyni …

hunki sabab biror taâsirning boshlanish nuqtasi boâlib, u maâlum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. lsq natijasida kelib chiqadigan oqibat shunday hosiladir. sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi lsq ham nutqiy hosiladan oldin kelib, uning qanday boâlishini belgilaydi. 2-â§. lisoniy qolipning asosiy turlari lisoniy birikmalarning qoliplar asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilalarni 3 guruhga birlashtirish mumkin: yasama soâzlar; soâz birikmasi; gap. (ishla) yasama soâzi [ish] leksemasi va [lar] morfemasining, kitobni oâqimoq nutqiy soâz birikmasi [kitob] va [oâqi] leksemalarining, oâqidim gapi esa [oâqi] leksemasi va [-dim] kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil boâlgan. (ishla) soâzi [ot+la = asosdan anglashilgan narsa bilan shugâullanmoq] soâz yasash qolipi mahsuli boâlsa, kitobni oâqimoq soâz birikmasi [ot +feâl] lsqsi, oâqidim gapi esa [wpm] qolipi hosilasidir. bular sirasida soâz yasash va soâz birikmasi qoliplari tushuncha ifodalovchi - atash(nominativ) vazifa bajaruvchi hosilalarni beradigan qoliplar boâlsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilalarni tugâdiruvchi qoliplar hisoblanadi. soâz yasash qolipi lisoniy boâlsa-da, lekin sintaktik …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi" haqida

1484243264_67516.docx [bookmark: _goback]tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi 1. lisoniy sintaktik qolip haqida fonetika, leksika va morfologiyada boâlganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. maâlumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega boâlib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega boâlgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qoâllaniladigan, sezgi aâzolariga taâsir qiladigan oâqish, yozish, aytish, eshitish mumkin boâlgan soâz birikmalari va gaplar tushuniladi. lisoniy sintaktik birliklar esa s...

DOCX format, 19,1 KB. "tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: tilshunoslikda lisoniy qolip tu… DOCX Bepul yuklash Telegram