chorizm va sho’rolar davrida o’zbek tilshunosligi

DOCX 26,2 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1493793243_68205.docx chorizm va sho’rolar davrida o’zbek tilshunosligi reja: 1. o’zbek ma’rifatparvarlarining lingvistik faoliyatlari. 2. ilk o’zbek alifbolarining vujudga kelishi. 3. ashurali zohiriy- tilshunos. 4. mahmudho’ja behbudiy va abdulla avloniyning lingvistik qarashlari. 5. abdurauf fitratning lingvistik qarashlari. xix asr o’rtalarida markaziy osiyodagi xonliklar orasida o’zaro kurashlar kuchayib borar va rus imperiyasi bu kurashlardan josuslar orqali doimo xabardor bo’lib turardi. nihoyat, markaziy osiyo yerlariga yurish boshlalanib, 70-yillarda tamoman zabt etildi. shunday qilib, тurkiston rus bosqini ostida qoldi. bu davrda mahalliy aholini tutqinlikda tutishi uchun uning tilini bilish ehtiyoji tug`ildi. ana shu ehtiyojni qondirish uchun bir qator asarlar maydonga keldi. ruslarning o’zbek tilini o’rganishga bo’lgan ehtiyojini qondirishda chor rossiyasi tomondan тurkistonga maxsus yuborilgan n.ostroumov, v.nalivkin va m.nalivkina, n.n.pantusovlarning xizmati katta bo’ldi. xix asr oxiri va xx asr boshlarida markaziy osiyodagi vaziyat ziyolilar o’rtasida milliy o’z-o’zini anglash hissini kuchaytirib yubordi. xvi asrdan boshlangan madaniy, ma’naviy inqiroz tufayli unutilar darajaga kelib qolgan boy milliy merosimizni …

va rivojlanishi uchun ham qulay imkoniyat yaratdi. ayniqsa, jadidlar til masalasiga alohida e’tibor bilan qaraydilar. jadidlarning til masalasiga alohida e’tibor berishlari bejiz emas edi. chunki til millatning eng asosiy belgilaridan biridir. shuning uchun ham: “qachonki, bir millat tilini yo’qotsa, o’z dinini va millatini yo’qotur”, deydi ashurali zohiriy. behbudiy muharrirligidagi “oyna” jurnali til masalasiga alohida e’tibor berdi. bu davr matbuotida tilimizni ajnabiy so’zlardan imkon qadar tozalash, o’z tilimizni chuqur o’rganish va unga mehr-muhabbat bilan qarashga undash bilan birga boshqa tillarni ham, albatta, o’rganishga da’vat etiladi. m.behbudiy “ikki emas, to’rt til lozim” maqolasida yoshlarni ko’p til bilishga, arab, fors, turk tilini bilish bilan birga, albatta, ovrupo tillarini, xususan, rus tilini o’rganishga chaqiradi. bu tillarni qancha puxta bilsak, ajdodlarimiz qoldirgan boy madaniy merosdan shunchalik foydalanish imkoniyatiga, bugungi dunyo fan va madaniyat yangiliklaridan shunchalik bahramand bo’lish imkoniyatiga ega bo’lishimiz bayon qilinadi. xx asr boshlarida jadidlar tomonidan yangi tipdagi maktablarning ochilishi va unda o’qitishning yangi-yangi …

iga qator misollar beriladi. 32 ta harf bilan birga, sokin, pesh, tashdid singari harakatlarning qo’yilish o’rinlari, vazifalari o’rgatiladi. ikkinchi qismi esa alifbodan keyingi davrga bag`ishlanadi. bu qismda alifbo bilan tanishib bo’lgan o’quvchida o’qish yozish ko’nikmasini shakllantirishga e’tibor qaratiladi. “ustodi avval”ning uchinchi qismi “alifboi qur’oniy”ga bag`ishlangan. unda muallif o’quvchilarni qur’on matnlarini qanday o’qishga tayyorlashni maqsad qilib qo’yadi. 20-30-yiilar tilshunosligini eng faol vakillaridan biri ashurali zohiriydir. uning o’zbek tilshunosligi oldidagi eng muhim xizmati shundaki, u birinchi bo’lib o’zbek tilidan darslik, o’zbek orfografiyasi va imlo qoidalariga bag`ishlab ilmiy asarlar yozdi. u qator tilga oid maqolalarida o’zbek tilining lingvistik xususiyatlarini, o’zbek tilning kelajagi, taqdiri va taraqqiyotini ilmiy jihatdan tahlil qilib berdi. o’zbek orfografiyasi, yozuv tarixi muammolari, atamashunoslik muammolariga bag`ishlangan anjumanlarda faol ishtirok etadi. u sof o’zbek tilining taraqqiyoti uchun kurashdi. “qizil o’zbekistn” gazetasining 1929 yil 29 mart sonida mubohasa tariqasida “тil, atama va imlo masalasi” maqolasida adabiy til va jonli so’zlashuv tili, ular o’rtasidagi …

a boshqa so’zlar u tilni qoplab, tanimaslik holiga keltiradi va yutadi”. shuning uchun ham turmushga kirib kelayotgan yangi tushunchalarni ifodalamoq uchun “o’z tilimizning boyligidan foydalanmoq”ni tavsiya etadi. “agar bundoq so’zlar u tilda topilmasa, ovrupocha, arabcha, forsiychadan olmoq” lozimligini uqtiradi. imlo masalasi ashurali zohiriyning tilshunoslik faoliyatida markaziy o’rinni egalllaydi. u rus tilshunos olimi afanasevning orfografiyaning besh tamoyili (asosi) mavjudligi haqidagi fikrini ma’qullaydi: 1) savtiy (fonetik), 2) shakliy (morfologik), 3) tarixiy-an’anaviy, 4) chet so’zlarni yozmoq asosi, 5) ayrilma asos. ashurali zohiriyning o’zbek tili fonetikasiga oid maqolalari alohida ahamiyatga ega. uning “qizil o’zbekiston” gazetasining 1929 yil 31 mart sonida “тil, atama va imlo bahslari” rubrikasida e’lon qilingan maqolasida “lab ohangi to’g`risida», “cho’zg`ilar to’g`risida”, “singarmonizm to’g`risida», “bosh harf to’g`risida” bahs yuritiladi. u o’zbek tilida ham singarmonizm mavjudligini ta’kidlaydi. lab ohangi garchi qirg`iz tili darajasida bo’lmasa ham, ma’lum darajada borligi, lekin uning qo’shimchalarga ta’sir qilmasligi, ana shu belgini ayrim omofonlarni yozishda farqlovchi belgi qilish lozimligini …

`atidagi tatarcha so’zlarni o’zbek tiliga o’giradi. 1927 yilda nashr etilgan ikki jildlik mazkur lug`atda muallif tilshunoslikka oid an’anaviy arabcha terminlarni qo’llash bilan birga, ayrim o’rinlarda o’zbekcha lingvistik atamalarni ham qo’llaydi. masalan, vinitelnыy padej – tushum tamomligi, datelnыy padej-jo’nalish tamomligi kabi. u ortiqcha so’zlardan voz kechib, uni o’zbek tiliga juda ixcham va aniq qilib o’giradi. podat so’zining tatar tilida solim, to’lov, juzya, nolug, imona kabi so’zlar bilan berilsa, ashurali zohiriy uni ixcham tarzda soliq, o’lpon holida beradi. mahmudxo’ja behbudiy xx asr boshida o’zbek xalqi ijtimoiy tafakkurida yangi sahifa ochgan, yangi yo’nalishni boshlab bergan ziyolidir. m.behbudiy dunyoqarashining shakllanishida jadidchilik harakatining asoschisi ismoilbek g`aspiralining xizmati katta bo’lgan. i.g`aspiralining maqsadi musulmonlarning o’zligini saqlab qolish yo’li bitta, u ham bo’lsa ma’rifat va u orqali mamlakatning ijtimoiy, siyosiy, madaniy hayotiga tengma-teng aralashishga erishmoqdir, degan fikrni ilgari suradi. behbudiy bu fikrga qo’shilgan holda i.g`aspiralining izchil targ`ibotchilaridan biriga aylandi. 1913 yildan behbudiy matbuot ishlari bilan shug`ullanadi. shu yilning …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "chorizm va sho’rolar davrida o’zbek tilshunosligi"

1493793243_68205.docx chorizm va sho’rolar davrida o’zbek tilshunosligi reja: 1. o’zbek ma’rifatparvarlarining lingvistik faoliyatlari. 2. ilk o’zbek alifbolarining vujudga kelishi. 3. ashurali zohiriy- tilshunos. 4. mahmudho’ja behbudiy va abdulla avloniyning lingvistik qarashlari. 5. abdurauf fitratning lingvistik qarashlari. xix asr o’rtalarida markaziy osiyodagi xonliklar orasida o’zaro kurashlar kuchayib borar va rus imperiyasi bu kurashlardan josuslar orqali doimo xabardor bo’lib turardi. nihoyat, markaziy osiyo yerlariga yurish boshlalanib, 70-yillarda tamoman zabt etildi. shunday qilib, тurkiston rus bosqini ostida qoldi. bu davrda mahalliy aholini tutqinlikda tutishi uchun uning tilini bilish ehtiyoji tug`ildi. ana shu ehtiyojni qondirish uchun bir qator asarlar maydonga keldi. ru...

Формат DOCX, 26,2 КБ. Чтобы скачать "chorizm va sho’rolar davrida o’zbek tilshunosligi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: chorizm va sho’rolar davrida o’… DOCX Бесплатная загрузка Telegram