o’zbek ilmiy tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi

DOCX 13 pages 29.5 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 29.5 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

o’zbek ilmiy tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi reja: 1. sho’rolar davrining 20-30-yillarida til falsafasi. 2. grafika va imlo masalalari. 3. fonetika va fonologiya. 4. o’zbek tili morfemikasining shakllanishi. 5. o’zbek tili leksikologiyasining shakllanishi va rivojlanishi. 6. o’zbek tili frazeologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti. 7. o’zbek tili morfologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti. 8. o’zbek tili ilmiy sintaksisining shakllanishi va ravnaqi. bizga ma’lumki, sho’rolar davrida barcha fanlar marksistik falsafaga asoslangan holda rivojlandi. bunday vaziyat barcha fanlar qatorida tilshunoslikda ham hukm surdi. xx asrning 50-yillarigacha til falsafasi ikkita o’zaro bir-biriga zid konsepsiya asosida rivojlandi. ularning birinchisi ye.d.polivanov, ikkinchisi n.ya.marr konsepsiyasi edi. har ikkala guruh ham marksizm tarafdorlari edi. ularning har ikkalasi tilshunoslikka marksistik ta’limotni olib kirmoqchi bo’ldi. faqat ular bu ta’limotga turli tomondan yondoshadilar. ye.d.polivanov marksizmning lenincha ta’limotiga asoslansa, marr va uning tarafdorlari marksizm-leninizmning stalincha talqiniga asoslangan edi. ular bir qancha masalalar bo’yicha bir-biriga qarama-qarshi pozitsiyada edi. 1. o’tmish madaniyatiga, shu jumladan, lingvistik merosga munosabat masalasi. …

2 / 13

yotini marr “ko’pdan ozga” tamoyili asosida olib boradi. ya’ni butun dunyo tillarini birlashtirishga intiladi. kelajakda butun dunyo xalqlari uchun yagona til va butun dunyo tili maydonga keladi, degan g`oyani ilgari suradi. ye.d.polivanov va uning tarafdorlari esa bunday qarashlarni yoqlamagan holda marrning yagona dunyo tilining paydo bo’lishi haqidagi qarashlari folbinlik deb qaraydi. 3. marrizm va ye.d.polivanov o’rtasidagi uchinchi farq til va tillarning kelib chiqishi masalasiga bo’lgan munosabatda ko’rinadi. marrning fikricha, tilning kelib chiqishiga qiziqmasdan turib hech qanday lingvistikaning bo’lishi mumkin emas. тillarning kelib chiqishiga yofas tillar asos deb faraz qilingan yofas nazariyasini va to’rt elementini (sal, ber, yon, rosh) olg`a suradi. ye.d.polivanov esa aniq lingvistik materiallarga ega bo’lmay, aniq dalillarga asoslanmay turib, tillarning kelib chiqishi haqida fikr yuritish g`ayriilmiydir, deydi. marrizmning tillarning kelib chiqish haqidagi, ya’ni barcha tillar negizida to’rt element yotganligi haqidagi qarashlari yigirmanchi asrning 50-yillarida tilshunoslikda olib borilgan bahslarda qoralanib, uni quruq folbinlik sifatida baholandi. тurkiy tillar tovush tizimining …

3 / 13

o’rsatadi. qadimgi turk va eski o’zbek tilida qator belgisi asosida zidlangan u - u, o – o unlilarining keyinchalik bir qator shahar shevalarida zidlanish belgisining yo’qotganligi, bu esa singarmonizmning yo’qolishiga olib kelganligini ta’kidlaydi. ye.d.polivanov bunday jarayonni o’zbek tilining o’z ichki taraqqiyoti natijasi emas, balki tashqi omil – eron tillari ta’siri natijasi deb tushunadi. ye.d.polivanov “o’zbek tili va o’zbek dialektologiyasi” asarida hozirgi o’zbek tilida turkiy tillarning 9 talik, 12 talik unlilar tizimidan, shuningdek, 9 talik eski o’zbek tili unlilar tizimidan qanday qilib oltitalik unlilar tizimi paydo bo’lganligini konvergensiya va divergensiya hodisalari asosida ilmiy jihatdan asoslab berdi. тoshkent dialektidan boshqa barcha o’zbek shevalarida 8-9 talik unlilar tizimi amal qilib kelayotganligi, bu esa singormanizm qonuniyatining palatal garmoniyasi ta’siri ekanligi, 6 talik unlilar tizimi esa ana shu singarmonizm qonuniyatidan xalos bo’lishning natijasi ekanligini bayon qiladi. 1940-yillarning oxiridan boshlab hozirgi o’zbek adabiy tilining izchil kursini yaratishga harakat boshlandi. mulliflar guruhi belgilanib, tadqiqot natijalari alohida-alohida risolalar …

4 / 13

da ro’y beradigan turli fonetik o’zgarishlar haqida so’z yasalishiga bog`liq ravishda ma’lumot beriladi. 1970 yilda a.m.shcherbak tomonidan “тurkiy tillarning qiyosiy fonetikasi” nomli kitobi nashr etiladi. mazkur kitobda muallif turkiy tillar fonologik tizimi fonologik oppozitsiyalar asosida o’rgandi. o’zbek tilining fonologik oppozitsiyalari haqida ham ma’lumot berdi. bu bilan o’zbek tili fonologiyasining shakllanishi uchun zamin yaratdi. 1974 yilda a.a.abduazizov tomonidan ingliz va o’zbek tillari materiallari asosida “fonologik sistemalar tipologiyasi” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasining dunyoga kelishi o’zbek tili fonologiyasining shakllanishi va rivoji uchun katta ahamiyatga ega bo’ldi. 1980 yilda a.nurmonovning “o’zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi” hamda 1984 yilda a.a.abduazizovning xuddi shu nomda “o’qituvchi” nashriyotida chop etilgan asarlarining maydonga kelishi o’zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasining ta’lim jarayoniga tatbiq etilishida katta voqea bo’ldi. mazkur asarlarda o’zbek tilshunosligi tarixida ilk bor morfonologiya maqomi belgilandi va uni o’rganish ob’ekti aniqlandi. 1999 yilda m.mirtojiyev tomonidan yozilgan “hozirgi o’zbek adabiy tili. fonetika» kitobida shu kunga qadar nutq apparati haqidagi mavjud bo’lgan …

5 / 13

ovchi negiz, yasovchi affiksga ajraladi. a.g`ulomovning so’zning yasalish va morfemik tarkibi, morfema turlari haqidagi fqikrlari 1977 yilda nashr etilgan “o’zbek tili morfem lug`ati” kitobining kirish qismida yanada batafsilroq berildi. o’zbek tilshunosligida 70-yillardan boshlab morfemika tilshunoslikning alohida bo’limi sifatida ajratila boshlandi. morfemika tilshunoslikning alohida bo’limi sifatida e’tirof etilgandan buyon ham uning o’rganish predmeti yuzasidan turli xil fikrlar yuritildi. 1992 yilda yo.тojiyevning «o’zbek tili morfemikasi” nomli qo’llanmasini yaratildi. o’zbek tili morfemikasining shakllanishi va uning o’rganish ob’ektining to’g`ri belgilashda a.hojiyevning xizmati katta bo’ldi. a.hojiyev morfemikaning o’rganish ob’ekti haqida fikr yuritar ekan, quyidagilarni yozadi: “morfemika so’zning necha morfemadan tashkil topishini o’rganmaydi, balki morfemalarning turini, har bir turga xos xususiyatlarni o’rganadi”[footnoteref:1]1. [1: 1 hojiyev a.so`zning morfologik va so`z yasalish strukturasi. “o`zbek tili va adabiyoti” jurnali, 1976-yil, 3-son, 31-bet.] o’zbek tili morfemalarining xuddi boshqa sath birliklari kabi sath hosil qilish xususiyatini, ularni paradigmatik va sintagmatik munosabatlarini yoritishda т.mirzaqulovning tadqiqotlarini alohida ta’kidlash joiz[footnoteref:2]2. [2: ] o’zbek tili …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’zbek ilmiy tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi"

o’zbek ilmiy tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi reja: 1. sho’rolar davrining 20-30-yillarida til falsafasi. 2. grafika va imlo masalalari. 3. fonetika va fonologiya. 4. o’zbek tili morfemikasining shakllanishi. 5. o’zbek tili leksikologiyasining shakllanishi va rivojlanishi. 6. o’zbek tili frazeologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti. 7. o’zbek tili morfologiyasining shakllanishi va taraqqiyoti. 8. o’zbek tili ilmiy sintaksisining shakllanishi va ravnaqi. bizga ma’lumki, sho’rolar davrida barcha fanlar marksistik falsafaga asoslangan holda rivojlandi. bunday vaziyat barcha fanlar qatorida tilshunoslikda ham hukm surdi. xx asrning 50-yillarigacha til falsafasi ikkita o’zaro bir-biriga zid konsepsiya asosida rivojlandi. ularning birinchisi ye.d.polivanov, ikkinchisi n.ya.marr k...

This file contains 13 pages in DOCX format (29.5 KB). To download "o’zbek ilmiy tilshunosligining shakllanishi va rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o’zbek ilmiy tilshunosligining … DOCX 13 pages Free download Telegram