yordamchi so’zlar. ko’makchi va bog’lovchi

DOC 129.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405849539_56818.doc yordamchi so’zlar. ko’makchi va bog’lovchi reja: 1.yordamchi so’zlarning til tizimidagi o’rni. 2. yordamchi so’zlarning turlari. 3.ko’makchi. 4.bоg’lоvchi vа uning shakily ko’rinishlari. leksemalaning ma'noviy tasnifidagi "ma'noviy nomustaqillik" tushunchasi. barchaga ma'lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo'linadi: mustaqil so'zlar va yordamchi so'zlar. bular orasidagi zidlanishni ma'noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu ziddiyat belgisiga ko'ra yordamchi so'zlar belgili, mustaqil so'zlar esa belgisiz a'zo mav-qeini egallaydi. yordamchi so'zlar hech qachon mustaqil qo'l-lanmaydi, bog'liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so'zlar esa mustaqil qo'llanilish va ma'no ifodalash qobiliyatiga egadir. leksemalaming ma'noviy tasnifida ilk bosqich belgisi "ma'noviy mustaqillik" emas, "ma'noviy nomustaqillik" bo'lishi-nmg sababi mustaqil leksemalaming bu belgiga nisbatan betaraf-ligidir. chunonchi, katta guruhni tashkil etuvchi atoqli otlar (temir, anor, gavhar) guruhida, mavhum otlarda mustaqil ma'no-ning mavjudligi kishini shubhaga soladi. mustaqil so'zlarda "ma'noviy mustaqillik" belgisi shartlidir. assimilyatsiya tilshunoslikda boshqacha, biologiyada esa tamoman o'zgacha talqin etiladi. loy adabiy tilda boshqacha, otarchilar nutqida esa boshqacha izohlanadi. shunga o'xshash hodisalami …

egaligi. tilshunoslikda yordamchi so'zlarning leksemalar va qo'shimchalar orasida "oraliq uchinchi" bo'lib, ham leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o'zida mujassamlash-tirishi aniqlangan. ular shaklan leksema, mazmunan qo'shimchadir ( qiyos: kitobni akamga/akam uchun oldim.) shu tufayli bo'lsa kerak, til tizimida yordamchi so'zlaming o'rm turlicha baholanadi - ayrim olimlar ulami qo'shimchalarga, ayrimlari nutq bo'lakchalariga, ba'zilarini yordamchi so'zlarga nisbat beradilar. yordamchi so'zlaming so'zmi, qo'shimchami yoki mustaqil so'zlaming yordamchi so'zlar bilan bog'lanishi so'z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo'lib qolmoqda. chunki yordamchi so'zlar guruhi ichida shunday birliklar borki, ular ham "ma'noviy mustaqillik", ham "ma'noviy nomustaqillik" xususiya-tiga ega (ot+ko'makchilar, yordamchi va ko'makchi fe'llar). chunonchi, "tortib" mustaqil so'z sifatida ravishdosh kabi qo'lla-niladi: baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi. shu so'z farhod tog 'idan tortib shirin yayloviga qadar sirdaiyo bo 'ylab tizilib ketgan etmish ming xalq bn sovuqlarni pisand qilmaydi (oyd.) gapida yordamchi so'z vazifasida kelgan. tortib mustaqil va yordamchi ma'nolarga ega bo'lishiga qaramay, mustaqil leksemalar tipiga kiradi. uchun, …

ishi, ulardan kelib chiqishi. yordamchi so'zlaming grammatik morfemalarga o'xshash tomoni ulaming morfemalar kabi mustaqil nominativ funksiya bajarmasligi (ammo, va, sayin, kabi), qo'shimchasimon shaklda bo'lishi (-u, -yu, -da; -ki (-кип); -dek (-day), -cha) va boshqalar. biroq yordamchi so'zlaming grammatik morfemalardan farqli tomoni shundaki: 1) ular gap bo'lagi, so'z birikmasi, gap sathida sintaktik xarakterdagi vazifa bajaradi. bu xususiyat ko'makchilar uchun xos chunonchi, 1. yaxshi bilan yursang etarsan murodga, yomon bilan yursang qolarsan uyatga (maq.) 2. to 'iqinlarning kuchli na'rasi, yulduzlarga qadar etardi. (uyg'.) 2) gap bo'laklari yoki gaplami o'zaro bog'laydi. bunday funksiyada, asosan, bog'lovchilar va yuklamalar keladi: 1. xonaga baland bo 'yli, biroq oriqqina yigit salom berib kirdi. (s.a) l.saida bu gapni aytdi-yu, chiqib ketdi. (s.ahm.) 3) so'roq, inkor va sh.k. gap ma'nolarini ifodalashga xizmat qiladi (yuklamalar). yordamchi so'zlar mustaqil so'zlar va so'z-gaplar oralig'i-da «oraliq uchinchi» maqomini oladi. o'z navbatida, yordamchi so'zlar ham o'z ichida umumiy belgilariga ko'ra oraliq uchinchini ajratib chiqaradi. …

so'zlaming vazifasini bajaradi. chunonchi, l.po'latdek (kabi) dadil bir yigit bu ishdan hayiqsa, uyat bo'ladi. (o.mux.) 2.shu payt o'g'ilchasi eshikdan yugurib keldi-da (va), dadasining quchog'iga otildi. (oyb.) 3.bazmga gulnoragina (faqat) kelmadi. (s.ahm) sof ko'makchilar sirasiga awaldan ma'ium uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so'zlari; sof bog'lovchilar sirasiga va, hamda, ammo, lekin, biroq, balki, yo, yoxud, go 'yo, agar, basharti kabilar; sof yuklamalar qatonga xuddi, faqat, axir, hatto, naq, atigi so'zlari kiradi. nisbiy yordamchi so'zlar atamasi ostida boshqa turkumga mansub bo'lgan so'zning yordamchi vazifasida qo'llanilishi (old, orqa, avval, bo'ylab, boshlab...) yoki tabiatida "shakldoshlik" mavjud bo'lgan birliklar tushuniladi. masalan, "yolg'iz" sifat turkumiga oid so'z yuklama o'rnida (yolg'iz senga suyanaman) ishlatiladi. yoki vaqtida yomg'ir yog'adi, vaqtida qor gapida vaqtida so'zining vazifasi bog'lovehilarga yaqindir. bunga o'x-shash misollar nutqimizda ko'p uchraydi. yordamchi so'zlarning shakliy xususiyatlariga ko'ra turlarini quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin . yordamchi so'z turi sof yordamchi so'z qo'shim chasimon yordamchi so'z yarim yordamchi …

gi. masalan, bilan, deb, deya kabilar ko'makehi-bog'lovchilardir. ushbu ko'makchilarning bog'lovchi vazifasida kelishi ancha keng tarqalgan hodisadir. ammo lekin bu ishni paysalga solish qo'llanilgan, ya'ni vazifasida kelgan. bugungi kunda yordamchi so'zlarni har tomonlama o'rganish, ularni lisoniy tahlil qilish davom etmoqda. ko'makchilar yordamchi so 'larning bir ko'rinishi sifatida. turkiy tillarda (jumladan, o'zbek tilida ham) ko'makchilar ko'p yillardan buyon tilshunoslarning tekshirish manbai bo'lib kelmoqda. o'zbek tilidagi ko'makchilarga birinchi bo'lib mukammal ta'rifni a.n.kononov bergan: "ko'makchilar shunday bir gruppa so'zlarki, ular ot bilan yoki obyekt bilan predikat orasidagi qurol - vosita, maqsad, sabab, payt, masofa, yo'nalish, o'xshatish kabi munosabatlarning yaratilishida xizmat qiladi". sh.shoabdurahmonov ham o'zining "yordamchi so'zlar" asanda ko'makchilarga xuddi shunday ta'rif bergan: "ko'makchilar ob'ektning ob'ektga yoki obyektning predikatga bo'lgan turh grammatik munosabatlarini ko'rsatuvchi yordamchi so'zlardir". darhaqiqat, ko'makchilar orasidagi tobe munosabatni ifodalash va kelishik ma'nolarini aniqlash, to'ldirish uchun xizmat qiladi. shu xususiyati bilan ko'makchi bog'lovchi va yuklamalardan farq qiladi. ko'makchilar ma'no va vazifa jihatidan kelishik …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "yordamchi so’zlar. ko’makchi va bog’lovchi"

1405849539_56818.doc yordamchi so’zlar. ko’makchi va bog’lovchi reja: 1.yordamchi so’zlarning til tizimidagi o’rni. 2. yordamchi so’zlarning turlari. 3.ko’makchi. 4.bоg’lоvchi vа uning shakily ko’rinishlari. leksemalaning ma'noviy tasnifidagi "ma'noviy nomustaqillik" tushunchasi. barchaga ma'lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo'linadi: mustaqil so'zlar va yordamchi so'zlar. bular orasidagi zidlanishni ma'noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu ziddiyat belgisiga ko'ra yordamchi so'zlar belgili, mustaqil so'zlar esa belgisiz a'zo mav-qeini egallaydi. yordamchi so'zlar hech qachon mustaqil qo'l-lanmaydi, bog'liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so'zlar esa mustaqil qo'llanilish va ma'no ifodalash qobiliyatiga egadir. leksemalaming ma'noviy tasnifida ilk bosqich...

DOC format, 129.5 KB. To download "yordamchi so’zlar. ko’makchi va bog’lovchi", click the Telegram button on the left.

Tags: yordamchi so’zlar. ko’makchi va… DOC Free download Telegram