tilshunoslikda naturalizm oqimi

DOC 45.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405765502_56630.doc tilshunoslikda naturalizm oqimi reja: 1. avgust shleyxer naturalistik ta’limoti xususida. 2. avgust shleyxer dunyo tillarini tipologik tasnifi haqida. 3. a.shleyxer til “hayoti”ning ikki davri haqida. asosiy tayanch tushunchalar: til jonli organizm, biologik hodisa sifatida; ichki va tashqi lingvistika haqida, tilning analitik va sintetik qurilishi. umumiy nazariy tilshunoslikning – til falsafasining asoschisi bo`lgan v. gumboldttomonidan tilning sistema sifatida talqin qilinishi, tilning organizm, organik bir butunlik sifatida berilishi a. shleyxer, f. de sossyur, boduen de kurtene kabi tilshunoslarning ta`limotlariga ta`sir qildi, ularning lisoniy g`oyalarida kuzatildi. xix asrning o`rtalarida evropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo`ldi. ushbu oqimning mashhur vakili nemis olimi avgust shleyxer (1821-1863) edi. a.shleyxer tilshunoslikdan tashqari botanika va falsafa kabi fanlarni ham o`rgandi. u dastlab bonn, so`ngra praga, ien universitetlarining dotsenti va professori sifatida ma`ruzalar o`qidi, 1858 yilda rossiya fanlar akademiyasining muxbir a`zosi bo`ldi. a.shleyxer hind-evropa tillarining umumiy masalalari bilan shug`ullandi, litva tilini o`rganib, jonli nutq bo`yicha tadqiqotlar olib bordi, …

dan kelib chiqqanligi g`oyasini ilgari surdi. u hind – evropa tillarining taraqqiyotini «shajara daraxti» jadvali orqali tushuntirdi. ya`ni, uning fikricha, qachonlardir hind – evropa bobotili mavjud bo`lgan, uning tarqalib ketishidan hozirgi hind – evropa tillari kelib chiqqandir. a.shleyxerning eng mashhur asari «hind – german tillari qiyosiy grammatikasining kompendiumi»dir (1861). bu asar o`tgan yarim asr davomida hind – evropa tillarini qiyosiy o`rganishning yakuni sifatida maydonga keldi va 15 yil ichida to`rt marta nashr qilindi. kompendiumdaa.shleyxer hind – evropa tilini (bobo tilni) qayta tiklab, uning har bir shoxobchasi qanday rivojlanishini ko`rsatmoqchi bo`ldi. umumiy tilshunoslikda a.shleyxer dastavval naturalistik oqimning yo`lboshchisi, tashkilotchisi sifatida tan olinadi. uning naturalistik falsafasi «darvin nazariyasi va til haqidagi fan» (1863) hamda «insonning tabiiy tarixi uchun tilning ahamiyati haqida» (1865) kabi asarlarida o`z ifodasini topgan. a.shleyxer naturalizmining – naturalistik falsafasining mohiyati uning tilni jonli, tabiiy organizm sifatida tushunishida ko`rinadi. u tilni jonli organizmlar kategoriyasiga kiritadi. aniqrog`i, a.shleyxer tilning hayoti boshqa …

tilga nisbatan «jonli organizm» birikmasining qo`llanishi aslida shleyxergacha ham mavjud bo`lgan. masalan, xviii asr mutaffakirlari, ayniqsa, v.gumboldt tilni to`xtovsiz o`zgarib boruvchi sistema sifatida yoki jonli organizm sifatida tushuntiradi. ammo olim bu o`rinda tilga nisbatan organizm tushunchasini biologik ma`noda emas, balki falsafiy ma`noda qo`llaydi. ya`ni til o`lik mexanizm, alohida til belgilarining mexanik birlashuvi emas, balki doimo rivojlanadigan, o`zaro bog`liqlikda bo`lgan sistemadir. a.shleyxer organizm terminini tilga bog`liq holda to`g`ri ma`noda – biologik ma`noda talqin qiladi va shu o`rinda xatoga yo`l qo`yadi. u tilning ijtimoiy ahamiyatiga etarli e`tibor bermaydi. haqiqatda esa prof. s.usmonov aytganidek, «tillar tug`ilmaydi, balki urug` tilidan qabila tiliga, qabila tilidan elat (xalq) tiliga, undan esa millat tiliga tomon taraqqiy eta boradi. bu tarixiy jarayonda ayrim urug`, qabila va elat tillari boshqa tillarga aralashib, singib ketishi ham mumkin. bunday tillarni o`lik tillar deb atashadi. ammo o`lik til organizm kabi butunlay o`lmaydi, uning elementlari boshqa tilda ma`lum darajada saqlanib qoladi».boshqacha aytganda, tillar …

dan foydalanuvchi jamiyat bilan, xalq bilan birga paydo bo`ladi va taraqqiy qiladi. til yo`q bo`lishi, «o`lishi», aloqa quroli sifatida qo`llanmasligi mumkin, agar shu tilning egasi bo`lgan jamiyat, xalq yo`q bo`lsa yoki boshqa tilga o`tsa, boshqa tilni aloqa quroli sifatida qabul qilsa. binobarin, u – til aloqa quroli sifatida o`z vazifasidan butunlay «ozod bo`ladi». a.shleyxer ta`limotida naturalizmdan tashqari yana tilning «hayoti» va taraqqiyotidagi ikki davr haqidagi muvaffaqiyatsiz, asossiz farazlar, g`oyalar ham bo`lgan. ya`ni a.shleyxer til hayotida ikki davrni ajratadi; 1) taraqqiyot davri (tarixgacha bo`lgan davr) va 2) inqiroz davri (tarixiy davr). aniqrog`i, u tilning «hayotini», taraqqiyotini 1) tillarning rivojlanish davri va 2) tillarning inqiroz davri kabi ikki asosiy davrga bo`ladi. tillar taraqqiyotiga, ularning «hayotiga» bunday qarash aslida naturalizm ta`limotidan kelib chiqadi. qolaversa, u v.gumboldt kabi tillarning taraqqiyotini inson ruhi, psixikasi bilan bog`laydi: «tarix va til… – bu inson ruhining birdan-bir almashtirib turadigan faoliyatidir», deydi. xullas, a.shleyxerning tilning ikki davri haqidagi ta`limoti, …

iy «quvvati» ekanligi kabi fikrlar, xulosalar kelib chiqadiki, bu o`z davri uchun yukasak, ilg`or g`oyalar edi. a.shleyxerning o`z ta`limotida tilni jonli organizmga tenglashtirishi aslida tilni o`z tuzilishiga (strukturasiga) ega bo`lgan ob`ekt - sistema sifatida tushunishga, shunday fikrning qaror topishiga imkon beradi, tilni sistema va struktura deb tushunishga xizmat qiladi. shuningdek, hind – yevropa tillarining shajara daraxti sxemasining yaratilishi hamda tillarning morfologik tasnifining ishlab chiqilishi ham shleyxer nomi bilan, uning lisoniy ta`limoti bilan bog`lanadi. xullas, a.shleyxer ta`limotida, aytilganidek, xato g`oyalarning, qarashlarning mavjudligiga qaramay u va uning izdoshlari – naturalizm yo`nalishi, naturalizm maktabi tilga tabiiy – materialistik qarashni, g`oyani olib kirdi va tilshunoslikda til o`z tuzilishiga (strukturasiga) ega bo`lgan qismlardan iborat bir butun ob`ektdir – sistemadir, degan g`oyaning qat`iy qaror topishiga, tasdiqlanishiga xizmat qildi. foydalanilgan adabiyotlar: 1.rasulov r. umumiy tilshunoslik. t., 200 2. n.a.baskakov, a.s.sodiqov, a.a.abduazizov. umumiy tilshunoslik. t., 1979. 3. s.usmonov. umumiy tilshunoslik. t., 1972. 4. yo`ldoshev b. umumiy tilshunoslik asoslari. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslikda naturalizm oqimi"

1405765502_56630.doc tilshunoslikda naturalizm oqimi reja: 1. avgust shleyxer naturalistik ta’limoti xususida. 2. avgust shleyxer dunyo tillarini tipologik tasnifi haqida. 3. a.shleyxer til “hayoti”ning ikki davri haqida. asosiy tayanch tushunchalar: til jonli organizm, biologik hodisa sifatida; ichki va tashqi lingvistika haqida, tilning analitik va sintetik qurilishi. umumiy nazariy tilshunoslikning – til falsafasining asoschisi bo`lgan v. gumboldttomonidan tilning sistema sifatida talqin qilinishi, tilning organizm, organik bir butunlik sifatida berilishi a. shleyxer, f. de sossyur, boduen de kurtene kabi tilshunoslarning ta`limotlariga ta`sir qildi, ularning lisoniy g`oyalarida kuzatildi. xix asrning o`rtalarida evropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo`ldi. ushbu oqimning mashh...

DOC format, 45.5 KB. To download "tilshunoslikda naturalizm oqimi", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslikda naturalizm oqimi DOC Free download Telegram