tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar

DOCX 6 pages 23.2 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 23.2 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

15-ma’ruza mavzu: tilshunoslik maktablarining bosh mohiyati. praga lingvistik maktabi reja: 1. tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar. naturalistik yo‘nalishning paydo bo‘lishi. 2. avgust shleyxer nazariyasining asosiy g‘oyasi va biologik kontseptsiyasi. 3. praga lingvistik maktabi tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar. naturalistik yo‘nalishning paydo bo‘lishi. har bir fanning predmeti masalasi o‘sha fanning asosiy muammosini tashkil qiladi. til asosan tilshunoslikning predmetidir. lekin tilni filosof ham, fiziolog ham, sotsiolog ham o‘rganadi. ular bir tilni o‘rganganda unga turlicha yondoshadi va turli aspektda yoritadi. golland tilshunosi fon ginneken tilni obrazli qilib uy bilan tenglashtiradi. podval qismida biologiya va fiziologiya bo‘lsa, beletaj va birinchi qismida psixologiya va sotsiologiya mavjuddir, deydi. tilshunoslik fanining predmeti bo‘lgan til deb nimani tushunamiz va uning mohiyati nimadan iborat? degan savolga turlicha javob olamiz. tilning mohiyatini turlicha tushunish va talqin etish natijasida tilshunoslikda turli xil oqimlar va nazariyalar vujudga kelgan. bu nazariya va oqimlar quyidagilardan iborat: 1. naturalizm oqimi. 2. psixologizm oqimi. 3. yosh grammatiklar oqimi. 4. moskva …

2 / 6

ik kontseptsiyasi birinchi asari «evropa tillari» (1850) da berilgan. tilshunoslik sohasiga naturalistik qarashlarning kirib qolishiga asosiy sabab, birinchidan, olimlar tilning xarakteri va ijtimoiy mohiyatini tushunmaganliklari bo‘lsa, ikkinchidan, tabiat sohasida qilingan darvin kashfiyotining keng tarqalganligi bo‘ldi. avgust shleyxer tilshunoslikni tabiatshunoslik bilan tenglashtirdi. u yozadi: «til vositasida kishilar fikr qiladi, tana jon uchun qanchalik kerak bo‘lsa, tafakkur uchun til ham shunchalik kerakdir». uningcha, tasavvur va tushuncha tovushli ifoda bo‘lib, ma’noni tashkil qiladi. tilning mohiyati unda ma’no va munosabatning ifodalanishi bilan aniqlanadi. ma’no va munosabat so‘zni tashkil qiladi. tilda ma’no va munosabatning ifodalanish xarakteriga qarab, a.shleyxer tillarni uch tipga ajratadi. bu tabiatdagi uch holatni ko‘rsatadi, deb izohlaydi: 1. tilda faqat ma’no tomoni o‘z ifodasini topadi. bunda so‘z bo‘linmaydigan turg‘un birlikni tashkil qiladi. shu jihatdan u kristallga o‘xshaydi. o‘zakli tillar ham shunday. bunga u xitoy, annam, siam va birma tillarini kiritadi. 2. tilda ma’no va munosabat ifodalangan bo‘lib, so‘zning qismlari o‘zak bilan mahkam bog‘langandir. …

3 / 6

illar tarixdan oldingi davrda vujudga kelgan. u tillar tarixiy davrda rivojlanmaydi, degan xulosaga keladi. tarixiy davr tillarning taraqqiyoti emas, balki tushkunligi davridir. tushkunlik oliy ruhning tazyiqi ostida ro‘y beradi. a.shleyxer tilni lingvistik va filologik nuqtai nazardan tahlil qiladi. filologiya tarixiy fan bo‘lsa, tilshunoslik tarixiy emas, balki tabiatshunoslik fanidir. tilshunoslikning maqsadi tillarni o‘rganish bo‘lsa, filologiyada til vosita bo‘lib xizmat qiladi. adabiyot bor erda filolog ish ko‘radi. agar filologni tilning qo‘llanishi qiziqtirsa, tilshunosni til organizm ekanligi qiziqtiradi. agar botanik o‘simlikka qanday munosabatda bo‘lsa, tilshunos tilga shunday munosabatda bo‘ladi. a.shleyxer filologni dehqon bilan qiyoslasa, tilshunosni zoolog bilan tenglashtiradi. tilshunosni botanikka tenglashtirish bilan cheklanib qolmay, o‘zi «bobo daraxt» nazariyasini yaratdi. u hind-evropa tillari oilasidagi tillarni katta daraxtga o‘xshatadi. hind-evropa bobo tilini daraxtning tanasiga, hind-evropa tillari oilasining tarmoqlarini daraxt shoxlariga o‘xshatadi. hozirgi hind-evropa tillari tarmog‘ida uchrovchi shakllarni tushunish uchun qadimgi hind-evropa tilini tiklashga katta ishonch bilan qaragan. uning qadimgi hind-evropa tilida yozilgan masali ham bor …

4 / 6

nmaydi. 4. hamma tillarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va yo‘qolishi bir xildir. 5. bir kishining xohishi tilning xususiyatini va taraqqiyotini belgilay olmaydi. til tabiiy organizmdir. til organizmda paydo bo‘ladi, o‘sadi va qariydi. tilshunoslik - tabiiy fandir. 6. tabiiy fan deb hisoblangan tilshunoslikni tarixiy fan deb hisoblovchi filologiyaga qarama-qarshi qo‘yadi. filolog faqat yozuvga ega bo‘lmagan tillarni va dialektlarni o‘rganishi kerak, deydi. filologning tilga munosabatini bog‘bonning o‘simliklarga munosabatiga, tilshunosning tilga munosabatini botanikning o‘simliklarga munosabati bilan qiyoslaydi. 7. tilshunoslikning bo‘limlaridan morfologiya tom ma’noda lingvistik fan, sintaksis ba’zan filologiyaga ham taallyqli, stilistika to‘laligicha filologiyaga tegishlidir. a.shleyxerning bu kontseptsiyalarida naturalizm, gegelchilik va individualizmning yig‘indisi o‘z ifodasini topgandir. undan ikki tayanch nuqtani ajratib olish mumkin. biri «til - fikrni ifodalash vositasi», ikkinchisi «til - tabiiy organizm» deb qaraydi. a.shleyxer birinchi marta naturalistik qobiqda bo‘lsa ham filologiya bilan tilshunoslikni chegaralashga harakat qildi. bundan tashqari, yozuvga ega bo‘lgan tillarni va dialektlarni o‘rganish masalasini olg‘a surdi. a.shleyxer o‘zining bu naturalistik …

5 / 6

er qiyosiy tilshunoslik bilan filologiyani a.shleyxer kabi chog‘ishtirib, ularning tekshirish obektini aniqlaydi. uningcha, filologiya tarixiy fan bo‘lib, til tasvir vositasi sifatida o‘rganiladi. tilshunoslik (qiyosiy filologiya) fikrlash organi bo‘lgan tilning paydo bo‘lishi, xususiyati va qonunlarini o‘rganadi. yozuvga ega bo‘lmagan tillar tilshunoslikning tekshirish ob’ekti deb uqtiriladi. m.myuller asarlarida yozuvsiz tillar haqida juda yaxshi fikr berilgan. lekin n. ya. marr yozuvsiz tillar haqidagi nazariyani men yaratdim, deb da’vo qiladi. a.shleyxer va m.myuller naturalizm oqimi vakili bo‘lsa ham, ularda ba’zi noo‘xshash tomonlar bor. agar a.shleyxerni gegelchi desak, m. myullerga nisbatan buni aytish mumkin emas. a. shleyxer tilni tabiiy organizm desa, m.myuller organizm deb qaraydi. umuman, ular til mohiyatini tushunishda naturalizm pozitsiyasida turadilar. til uning taraqqiyoti (o‘sishi) kishi faoliyati bilan bog‘liq emas, xuddi bulbul turg‘ay bo‘lib sayray olmagani kabi (a.shleyxer), kishi o‘z qon aylanishiga ta’sir qila olmagani kabi (m.myuller) kishi til mohiyatini o‘zgartirishga qodir emas. shuning uchun ham tilshunoslikni tabiiy fan, deydilar. tillarni o‘rganishda naturalizm …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar"

15-ma’ruza mavzu: tilshunoslik maktablarining bosh mohiyati. praga lingvistik maktabi reja: 1. tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar. naturalistik yo‘nalishning paydo bo‘lishi. 2. avgust shleyxer nazariyasining asosiy g‘oyasi va biologik kontseptsiyasi. 3. praga lingvistik maktabi tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar. naturalistik yo‘nalishning paydo bo‘lishi. har bir fanning predmeti masalasi o‘sha fanning asosiy muammosini tashkil qiladi. til asosan tilshunoslikning predmetidir. lekin tilni filosof ham, fiziolog ham, sotsiolog ham o‘rganadi. ular bir tilni o‘rganganda unga turlicha yondoshadi va turli aspektda yoritadi. golland tilshunosi fon ginneken tilni obrazli qilib uy bilan tenglashtiradi. podval qismida biologiya va fiziologiya bo‘lsa, beletaj va birinchi qismida psixologiya va sot...

This file contains 6 pages in DOCX format (23.2 KB). To download "tilshunoslikdagi asosiy yo‘nalishlar", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslikdagi asosiy yo‘nali… DOCX 6 pages Free download Telegram