xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi v. gumboldt taʼlimoti

DOCX 21 pages 32.6 KB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 32.6 KB

File type DOCX

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi v. gumboldt taʼlimoti reja: 1. qiyosiy –tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishiga sabab boʻlgan omillar 2. yevropada qiyosiy –tarixiy tilshunoslikning rivojlanishi 3. markaziy osiyo tilshunos olimlarining qiyosiy –tarixiy tilshunoslik rivojiga qoʻshgan hissasi tayanch tushuncha: komporativistika, xviii asrda tilshunoslik, sharl de bros, jan-jak russo, monboddo, adam smit, pristli, gerder, mahmud qoshgʻariy, vilyam djons, fridrix shlegel, qiyosiy-tarixiy metod, yosh grammatikachilar davri, f. de sossyur gʻoyalari, tarixiy yondashish, jambatista viko, jozef pristli, i.g.gerder, a.f.bergardi, qiyosiy tilshunoslik, mahmud qoshgʻariy, alisher navoiy, zahiriddin muhammad bobur, kelx, f.ruxig, m.lomonosov, vilyam jons, f.shlegel. xviii asrgacha til oʻzgarmas hodisa deb hisoblangan. aynan mana shu asrdan boshlab, tilga bunday qarash oʻzgardi. yaʼni xviii asrning diqqatga sazovor eng katta xizmati shundaki, u tilga oʻzgaruvchan, rivojlanuvchan hodisa sifatida baho berdi. aniqrogʻi, ushbu davrda sharl de bros, jan-jak russo, monboddo, adam smit, pristli, gerder va boshqalar tillarning tarixiy taraqqiyoti gʻoyasini qoʻllab, uni rivojlantirdilar. xix asrning boshlariga kelib, tilshunoslikka …

2 / 21

dagi sistematik oʻxshashlikni faqatgina ularning qarindoshligi bilan — bir umumiy qadimiy bobotildan kelib chiqqanligi bilan, keyinchalik esa har biri alohida, mustaqil rivojlanganligi bilangina tushuntirish mumkin, degan xulosaga kelishdi. shuningdek, tillar oʻrtasida oʻxshashlik mavjudligi gʻoyasining maydonga kelishida fanga tarixiy yondashish yuzaga kelganligi — til hodisalari tarixiylik nuqtai nazaridan izohlana boshlanganligi bilan, tilshunoslikka romantizm gʻoyalarining taʼsiri, yaʼni jonli tillarning oʻtmishini oʻrganishga undash gʻoyasi bilan hamda sanskrit (qadimgi hind adabiy tili)[footnoteref:1]1 bilan yaqindan tanishish kabilar tillar oʻrtasidagi oʻxshashlikni ularning qarindoshligiga koʻra izohlash mumkinligiga olib keldi. [1: 1 xvi asrda italyan savdogar sayyohi filippo sosseti hindistonda 5 yil (1583-1588) yashashi natijasida hind tili bilan italyan tili oʻrtasida oʻxshashlik borligini aniqlaydi va sanskritdan namuna sifatida keltirilgan bir qancha soʻzlar bilan fikrini isbotlaydi.] masalan, bengaliyada xizmat qilgan ingliz sharqshunosi va huquqshunosi vilyam djons (1746-1794) sanskrit tilini yunon va lotin tillariga qiyoslab, ular oʻrtasida yaqinlik, qarindoshlik borligi haqidagi fikrlarni, maʼlumotlarni qatʼiy aytdi. nemis olimi fridrix shlegel (1772-1829) …

3 / 21

sa tadqiqotning prinsipi (bosh gʻoyasi, maqsadi) sifatida namoyon boʻldi. taʼkidlash shart, qiyosiy-tarixiy metodning ochilishigina tilshunoslikning fan sifati da tan olinishiga, boshqa fanlar qatoridan mustahkam oʻrin egallashiga olib keldi. chunki mana shu metodgina til haqidagi fanga chinakam, haqiqiy ilmiylik gʻoyasini berdi, ilmiylik ruhini kiritdi. qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi bilan tilshunoslik ham tarixiy, ham ilmiy-nazariy jihatdan mustahkam asosga ega boʻldi. eslatish joizki, mahmud qoshgʻariy, vilyam djons, fridrix shlegel kabi olimlarning ham qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishidagi xizmatlarini inkor qilib boʻlmaydi. ular qiyosiy-tarixiy metodning ochilishiga jiddiy, chinakam yaqinlashishdi. ammo qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishida frants bopp, rasmus rask, yakob grimm, aleksandr vostokovlarning xizmatlari nihoyatda katta boʻlib, ular ijodkor (novator) tilshunoslar sifatida maydonga chiqdi. qiyosiy-tarixiy metod ilmiy-tekshirish usullarining muayyan sistemasi boʻlib, oʻz oldiga qarindosh tillarni qiyoslash orqali oʻrganib, u yoki bu tilning tarixini, undagi oʻzgarishlarni, lisoniy hodisalarning mohiyatini, uning taraqqiyotidagi qonuniyatlarni koʻrsatib berish, tushuntirish vazifasini qoʻyadi. hind-yevropa tillarini qiyosiy-tarixiy oʻrganish tarixi toʻrt davrni oʻz ichiga oladi: 1. qiyosiy-tarixiy metodning …

4 / 21

y-tarixiy metodning yaratilishi va umumiy tilshunoslik fanining asoslanishi boʻldi. birinchi davr ikkiga: 1. f. bopp – v.gumboldt 2. a.shleyxer – g. shteyntal bosqichlariga boʻlinadi. f.bopp – v.gumboldt bosqichi xix asrning ikkinchi oʻn yilligining oʻrtalaridan toʻrtinchi oʻn yillikning oxirlarigacha boʻlgan vaqtni oʻz ichiga oladi. ushbu davr qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi, ochilishi va umumiy tilshunoslik fanining asoslanishi bilan xarakterlanadi. qiyosiy-tarixiy metodning asoschilari f.bopp, r.rask, ya.grimm hamda a.vostokovlardir. frants bopp (1781-1867) buyuk nemis tilshunosi-sanskrit mutaxassisi, berlin universiteti professori. u 1816 yilda “sanskrit tilining tuslanish sistemasi va uni grek, lotin, fors va german tillaridagi tuslanish sistemasiga qiyoslash” asarini yozdi. f.bopp qayd etilgan tillarda mavjud grammatik shakllarni-tuslanish formalarini qiyoslash asosida ushbu tillar oʻrtasidagi umumiylikni, oʻxshashlikni ochib berdi. u qiyoslash metodi bilan qiyoslanayotgan tillarning dastlabki holatini, koʻrinishini tiklash mumkin, degan fikrni ilgari surdi. shunga koʻra 1816 yil toʻliq maʼnoda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning tugʻilish-yaratilish yili deb eʼtirof qilinadi. f.boppning kashfiyoti, yangiligi nimada? yuqorida aytilganidek, koʻpgina olimlar v.djons, fr.shlegel kabilar …

5 / 21

iyoslanayotgan tillardagi grammatik shakllarning eng qadimiy, dastlabki koʻrinishini-shaklini ochib berish jarayonida bir tilga xos hodisani boshqa til faktlari yordamida yoritish, tushuntirish edi. anigʻi muayyan tilga oid shakllarni (soʻz formalarini) boshqa tildagi shakllar (soʻz formalari) orqali tushuntirish, izohlash edi. ushbu nuqtai nazar f.bopp tadqiqotlarining yangiligidir. u shu bilan qiyosiy-tarixiy metodning asosini yaratdi. f.bopp 1833-1852 yillarda uch tomdan iborat boʻlgan “sanskrit, zend, arman, grek, lotin, litva, eski slavyan, got va nemis tillarining qiyosiy grammatikasi” nomli asosiy asarini eʼlon qildi. bu asarda sanskrit tiliga asoslangan holda ayrim grammatik formalarning taraqqiyotini va ularning dastlabki manbalarini aniqlash mumkin, degan fikrni ilgari surdi. f.bopp oʻz taʼlimoti, asarlari bilan oʻsha davrda maʼlum boʻlgan barcha hind-evropa tillarining qarindoshligini isbotlab berishga erishdi. uning izlanishlaridan hali u davrda ochilmagan, nomaʼlum boʻlgan xet, toxar kabi tillargina chetda qoldi. f.bopp tilshunoslikka hind-yevropa tillari degan terminni ham olib kirdi. u oʻz tadqiqotlarida, asosan, morfologiya bilan shugʻullandi, fonetika, sintaksis-gap shakllari, qoʻllanishi, gap tuzilishi kabi …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi v. gumboldt taʼlimoti"

xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi v. gumboldt taʼlimoti reja: 1. qiyosiy –tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishiga sabab boʻlgan omillar 2. yevropada qiyosiy –tarixiy tilshunoslikning rivojlanishi 3. markaziy osiyo tilshunos olimlarining qiyosiy –tarixiy tilshunoslik rivojiga qoʻshgan hissasi tayanch tushuncha: komporativistika, xviii asrda tilshunoslik, sharl de bros, jan-jak russo, monboddo, adam smit, pristli, gerder, mahmud qoshgʻariy, vilyam djons, fridrix shlegel, qiyosiy-tarixiy metod, yosh grammatikachilar davri, f. de sossyur gʻoyalari, tarixiy yondashish, jambatista viko, jozef pristli, i.g.gerder, a.f.bergardi, qiyosiy tilshunoslik, mahmud qoshgʻariy, alisher navoiy, zahiriddin muhammad bobur, kelx, f.ruxig, m.lomonosov, vilyam jons, f.shlegel. xviii a...

This file contains 21 pages in DOCX format (32.6 KB). To download "xix asrda qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning vujudga kelishi v. gumboldt taʼlimoti", click the Telegram button on the left.

Tags: xix asrda qiyosiy-tarixiy tilsh… DOCX 21 pages Free download Telegram