tilshunoslikda matn muammosining o'rganilishi

DOC 11 стр. 77,0 КБ Бесплатная загрузка

11 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 77,0 КБ

Тип файла DOC

Страницы 11

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 11

tilshunoslikda naturalizm oqimi tilshunoslikda matn muammosining o'rganilishi reja: 1. avgust shleyxer naturalistik ta’limoti xususida. 2. avgust shleyxer dunyo tillarini tipologik tasnifi haqida. 3. a.shleyxer til “hayoti”ning ikki davri haqida. asosiy tayanch tushunchalar: til jonli organizm, biologik hodisa sifatida; ichki va tashqi lingvistika haqida, tilning analitik va sintetik qurilishi. umumiy nazariy tilshunoslikning – til falsafasining asoschisi bo`lgan v. gumboldttomonidan tilning sistema sifatida talqin qilinishi, tilning organizm, organik bir butunlik sifatida berilishi a. shleyxer, f. de sossyur, boduen de kurtene kabi tilshunoslarning ta`limotlariga ta`sir qildi, ularning lisoniy g`oyalarida kuzatildi. xix asrning o`rtalarida evropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo`ldi. ushbu oqimning mashhur vakili nemis olimi avgust shleyxer (1821-1863) edi. a.shleyxer tilshunoslikdan tashqari botanika va falsafa kabi fanlarni ham o`rgandi. u dastlab bonn, so`ngra praga, ien universitetlarining dotsenti va professori sifatida ma`ruzalar o`qidi, 1858 yilda rossiya fanlar akademiyasining muxbir a`zosi bo`ldi. a.shleyxer hind-evropa tillarining umumiy masalalari bilan shug`ullandi, litva tilini o`rganib, jonli nutq bo`yicha …

2 / 11

tillarining bitta bobotildan kelib chiqqanligi g`oyasini ilgari surdi. u hind – evropa tillarining taraqqiyotini «shajara daraxti» jadvali orqali tushuntirdi. ya`ni, uning fikricha, qachonlardir hind – evropa bobotili mavjud bo`lgan, uning tarqalib ketishidan hozirgi hind – evropa tillari kelib chiqqandir. a.shleyxerning eng mashhur asari «hind – german tillari qiyosiy grammatikasining kompendiumi»dir (1861). bu asar o`tgan yarim asr davomida hind – evropa tillarini qiyosiy o`rganishning yakuni sifatida maydonga keldi va 15 yil ichida to`rt marta nashr qilindi. kompendiumdaa.shleyxer hind – evropa tilini (bobo tilni) qayta tiklab, uning har bir shoxobchasi qanday rivojlanishini ko`rsatmoqchi bo`ldi. umumiy tilshunoslikda a.shleyxer dastavval naturalistik oqimning yo`lboshchisi, tashkilotchisi sifatida tan olinadi. uning naturalistik falsafasi «darvin nazariyasi va til haqidagi fan» (1863) hamda «insonning tabiiy tarixi uchun tilning ahamiyati haqida» (1865) kabi asarlarida o`z ifodasini topgan. a.shleyxer naturalizmining – naturalistik falsafasining mohiyati uning tilni jonli, tabiiy organizm sifatida tushunishida ko`rinadi. u tilni jonli organizmlar kategoriyasiga kiritadi. aniqrog`i, a.shleyxer tilning …

3 / 11

adi». ta`kidlash lozimki, tilga nisbatan «jonli organizm» birikmasining qo`llanishi aslida shleyxergacha ham mavjud bo`lgan. masalan, xviii asr mutaffakirlari, ayniqsa, v.gumboldt tilni to`xtovsiz o`zgarib boruvchi sistema sifatida yoki jonli organizm sifatida tushuntiradi. ammo olim bu o`rinda tilga nisbatan organizm tushunchasini biologik ma`noda emas, balki falsafiy ma`noda qo`llaydi. ya`ni til o`lik mexanizm, alohida til belgilarining mexanik birlashuvi emas, balki doimo rivojlanadigan, o`zaro bog`liqlikda bo`lgan sistemadir. a.shleyxer organizm terminini tilga bog`liq holda to`g`ri ma`noda – biologik ma`noda talqin qiladi va shu o`rinda xatoga yo`l qo`yadi. u tilning ijtimoiy ahamiyatiga etarli e`tibor bermaydi. haqiqatda esa prof. s.usmonov aytganidek, «tillar tug`ilmaydi, balki urug` tilidan qabila tiliga, qabila tilidan elat (xalq) tiliga, undan esa millat tiliga tomon taraqqiy eta boradi. bu tarixiy jarayonda ayrim urug`, qabila va elat tillari boshqa tillarga aralashib, singib ketishi ham mumkin. bunday tillarni o`lik tillar deb atashadi. ammo o`lik til organizm kabi butunlay o`lmaydi, uning elementlari boshqa tilda ma`lum darajada saqlanib …

4 / 11

hodisa. tillar shu tillardan foydalanuvchi jamiyat bilan, xalq bilan birga paydo bo`ladi va taraqqiy qiladi. til yo`q bo`lishi, «o`lishi», aloqa quroli sifatida qo`llanmasligi mumkin, agar shu tilning egasi bo`lgan jamiyat, xalq yo`q bo`lsa yoki boshqa tilga o`tsa, boshqa tilni aloqa quroli sifatida qabul qilsa. binobarin, u – til aloqa quroli sifatida o`z vazifasidan butunlay «ozod bo`ladi». a.shleyxer ta`limotida naturalizmdan tashqari yana tilning «hayoti» va taraqqiyotidagi ikki davr haqidagi muvaffaqiyatsiz, asossiz farazlar, g`oyalar ham bo`lgan. ya`ni a.shleyxer til hayotida ikki davrni ajratadi; 1) taraqqiyot davri (tarixgacha bo`lgan davr) va 2) inqiroz davri (tarixiy davr). aniqrog`i, u tilning «hayotini», taraqqiyotini 1) tillarning rivojlanish davri va 2) tillarning inqiroz davri kabi ikki asosiy davrga bo`ladi. tillar taraqqiyotiga, ularning «hayotiga» bunday qarash aslida naturalizm ta`limotidan kelib chiqadi. qolaversa, u v.gumboldt kabi tillarning taraqqiyotini inson ruhi, psixikasi bilan bog`laydi: «tarix va til… – bu inson ruhining birdan-bir almashtirib turadigan faoliyatidir», deydi. xullas, a.shleyxerning tilning ikki …

5 / 11

riali, moddiy asosi, moddiy «quvvati» ekanligi kabi fikrlar, xulosalar kelib chiqadiki, bu o`z davri uchun yukasak, ilg`or g`oyalar edi. a.shleyxerning o`z ta`limotida tilni jonli organizmga tenglashtirishi aslida tilni o`z tuzilishiga (strukturasiga) ega bo`lgan ob`ekt - sistema sifatida tushunishga, shunday fikrning qaror topishiga imkon beradi, tilni sistema va struktura deb tushunishga xizmat qiladi. shuningdek, hind – yevropa tillarining shajara daraxti sxemasining yaratilishi hamda tillarning morfologik tasnifining ishlab chiqilishi ham shleyxer nomi bilan, uning lisoniy ta`limoti bilan bog`lanadi. xullas, a.shleyxer ta`limotida, aytilganidek, xato g`oyalarning, qarashlarning mavjudligiga qaramay u va uning izdoshlari – naturalizm yo`nalishi, naturalizm maktabi tilga tabiiy – materialistik qarashni, g`oyani olib kirdi va tilshunoslikda til o`z tuzilishiga (strukturasiga) ega bo`lgan qismlardan iborat bir butun ob`ektdir – sistemadir, degan g`oyaning qat`iy qaror topishiga, tasdiqlanishiga xizmat qildi. falsafiy tilshunoslikning asoschisi bo`lgan vilgelm fon gumboldt tomonidan tilning alohida shaxslarning ruhiy hayoti va tafakkuriga munosabati jihatidan o`rganilishi geyman shteyntal, potebnya, boduen de kurtene kabi …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 11 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "tilshunoslikda matn muammosining o'rganilishi"

tilshunoslikda naturalizm oqimi tilshunoslikda matn muammosining o'rganilishi reja: 1. avgust shleyxer naturalistik ta’limoti xususida. 2. avgust shleyxer dunyo tillarini tipologik tasnifi haqida. 3. a.shleyxer til “hayoti”ning ikki davri haqida. asosiy tayanch tushunchalar: til jonli organizm, biologik hodisa sifatida; ichki va tashqi lingvistika haqida, tilning analitik va sintetik qurilishi. umumiy nazariy tilshunoslikning – til falsafasining asoschisi bo`lgan v. gumboldttomonidan tilning sistema sifatida talqin qilinishi, tilning organizm, organik bir butunlik sifatida berilishi a. shleyxer, f. de sossyur, boduen de kurtene kabi tilshunoslarning ta`limotlariga ta`sir qildi, ularning lisoniy g`oyalarida kuzatildi. xix asrning o`rtalarida evropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo`...

Этот файл содержит 11 стр. в формате DOC (77,0 КБ). Чтобы скачать "tilshunoslikda matn muammosining o'rganilishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: tilshunoslikda matn muammosinin… DOC 11 стр. Бесплатная загрузка Telegram