so‘z yasalishi

DOC 42,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405763319_56611.doc so‘z yasalishi reja: 1. yasama so‘zlar tarkibi. 2. so‘z yasash usullari. nutqda so‘zlar tub va yasama shaklda qo‘llaniladi. so‘zning yasovchi qismlarga ega bo‘lmagan qismi tub so‘z deyiladi: gul, inson, meva, nozik, bordi, tez. tub so‘zlar shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar qabul qilganda ham o‘zining tubligini saqlaydi. masalan, uycha, kattaroq, beshinchi, ko‘rindi, bog‘dan, do‘stlarim kabilar ham tub so‘zlardir. tilda mavjud bo‘lgan biror usul asosida hosil qilingan yangi so‘z yasama so‘z deyiladi: gulla, mevali, bog‘bon, qaror qilmoq, ish boshi, asalari, bmt. yasama so‘zlar tuzulishiga ko‘ra sodda, tarkibli bo‘ladi. sodda yasama so‘zlar tarkiban bitta yasaluvchi asos va bir yoki birdan ortiq yasovchi qo‘shimchalardan tuziladi. masalan, ter+im, ang(ong)+la, to‘qi+ma+chilik, suv+siz+lik. sodda yasama so‘zlarda tashqi va ichki yasalish mavjud. masalan, payvand+chi, bog‘+bon kabi yasaluvchi asos va yasovchi qo‘shimchalarning bir so‘z turkumga mansubligi ichki yasalish hisoblansa, suva(o)+q+chi, quri+q+lik kabi turkumlararo yasalish esa tashqi yasalish hisoblanadi. bu turdagi yasalishda o‘zakka avval tashqi yasovchi, keyin ichki …

ikki yoki undan ortiq ma’noli qism ishtirokida hosil bo‘lsa ham, yaxlitligicha bitta lug‘aviy ma’no ifodalashga xizmat qiladi. so‘z yasash usullari. o‘zbek tilida so‘z yasalishining semantik, fonetik, abbreviatsiya, affiksatsiya, kompozitsiya kabi usullari mavjud. bu usullar davriy nuqtai nazardan ikki guruhni tashkil qiladi: 1) tarixiy (diaxron) uasalish: semantik, fonetik, abbreviatsiya, kompozitsiya usullari; 2) zamonaviy (sinxron) uasalish: affiksatsiya kabilardan iborat. semantik usul. so‘zning bir turkumdan boshqa turkumga ko‘chi-shi asosida yangi so‘z yasalishidir. masalan, sifatning otga ko‘chishi asosida: ko‘k (osmon ma’nosida), erkak, chol, kampir; sodda va juft fe’lning otga ko‘chishi asosida: kurash, kengash, urush, keldi-ketdi, bordi-keldi, qo‘ydi-chiqdi, yurish-turish, yozuv-chizuv; sonning ravish-ga ko‘chishi asosida: birga(ketmoq), birdan (kirmoq); otning ravishga ko‘chishi asosida: kunduzi, kechasi (qaytmoq), boshda (sezmoq) kabilar shular jumlasidandir. semantik usul asosida yasalgan so‘zning lug‘aviy ma’nosi yangilanishi bilan bir qatorda uning grammatik ma’no va vazifasi ham o‘zgaradi. qiyoslang: mushuk tavadagi go‘shtni oldi-qochdi (fe’l). oldi-qochdi gaplar hammaning joniga tekkan (sifat). fonetik usul. so‘z tarkibida yuzaga keladigan …

hular jumlasidandir. so‘z yasalishining bu usuli o‘zbek tilida rus va boshqa xorijiy tillar ta’sirida o‘tgan asrning boshlarida shakllangan bo‘lib, faqat qisqartma otlar yasalishida ishlatiladi. affiksatsiya usuli. bu usul bilan o‘zakka so‘z yasovchi qo‘shimchalar qo‘shish orqali yangi so‘z yasaladi. masalan: o‘r+oq, dars+lik, sez+gir, o‘zbek+cha, tor+ay(moq), mard+ona. so‘z yasovchi qo‘shimchalar o‘zakka qo‘shilib kelish o‘rniga ko‘ra ikki turli bo‘ladi: a) so‘z yasovchi ort qo‘shimchalar. o‘zbek tilida so‘z yasalishning asosini tashkil qiluvchi bunday qo‘shimchalar o‘zak-dan keyin qo‘shilib, yangi ma’noli so‘z hosil qiladi. masalan: o‘t+loq, chiri+k, tosh+qin, ish+chan, arra+la kabilar; b) so‘z yasovchi old qo‘shimchalar o‘zak oldidan qo‘shilib yangi so‘z yasaydi. masalan: be+tinim, no+to‘g‘ri, ba+ma’ni, ser+harakat, anti+demokratiya. old yasovchi qo‘shimchalar asosan sifat yasovchilar bo‘lib, ularning ko‘pchiligi fors-tojik tilidan kirib kelgan. kompozitsiya usuli. birdan ortiq mustaqil ma’noli o‘zak morfemalarning tobelashgan holda qo‘shiluvi, birikuvi orqali yangi so‘z hosil qilinishidir. masalan: mirzachul, gulqand, guldasta, temir yo‘l, qaror qilmoq, ahd etmoq. bunday yasama so‘zlar ikki yoki undan ortiq mustaqil …

qayrag‘och, biror, odamshavanda, santimetr kabilar hozirgi tilda ma’noli qismlarga ajralmaydigan sodda so‘zlardir. ba’zi o‘zlashgan qo‘shma so‘zlar ma’noli qismlarga ajralishi ham mumkin: fotokavera, kinoteatr, kinolenta, fotomodel kabilar shular jumlasidandir. adabiyotlar 1. м.мирзаев, с.усмонов, и.расулов узбек тили. т., «укитувчи» 1978. 2. ш. шоабдурахмонов, м.аскарова, а.хожиев, и.расулов, , х.дониёров хозирги њзбек адабий тили. т., «укитувчи» 1980. 3. м.ирскулов тилшуносликка кириш. т., «укитувчи» 1992. 4. а.баскаков, а. содиков, а.абдуазизов умумий тилшунослик. т., «укитувчи» 1981. 5. х.неъматов, о.бозоров тил ва нутк. т., «укитувчи» 1993. 6. у.турсунов, ж.мухторов, ш.рахматуллаев хозирги њзбек адабий тили.. 1-кисм. т., «укитувчи» 1979. 7. n. turniyozov a.rahimov o‘zbek tili (ma’ruzalar matni) 8. www.ziyonet.uz

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "so‘z yasalishi"

1405763319_56611.doc so‘z yasalishi reja: 1. yasama so‘zlar tarkibi. 2. so‘z yasash usullari. nutqda so‘zlar tub va yasama shaklda qo‘llaniladi. so‘zning yasovchi qismlarga ega bo‘lmagan qismi tub so‘z deyiladi: gul, inson, meva, nozik, bordi, tez. tub so‘zlar shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar qabul qilganda ham o‘zining tubligini saqlaydi. masalan, uycha, kattaroq, beshinchi, ko‘rindi, bog‘dan, do‘stlarim kabilar ham tub so‘zlardir. tilda mavjud bo‘lgan biror usul asosida hosil qilingan yangi so‘z yasama so‘z deyiladi: gulla, mevali, bog‘bon, qaror qilmoq, ish boshi, asalari, bmt. yasama so‘zlar tuzulishiga ko‘ra sodda, tarkibli bo‘ladi. sodda yasama so‘zlar tarkiban bitta yasaluvchi asos va bir yoki birdan ortiq yasovchi qo‘shimchalardan tuziladi. masalan, ter+im, ang(ong...

Формат DOC, 42,5 КБ. Чтобы скачать "so‘z yasalishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: so‘z yasalishi DOC Бесплатная загрузка Telegram