o‘zbek tilidaso‘z yasalishi

PPTX 11 pages 55.7 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 55.7 KB

File type PPTX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

qarshi xalqaro innovatsion universiteti 16-ma’ruza: o‘zbek tilida so‘z yasalishi reja: so‘z yasalishi haqida umumiy ma’lumot. tub va yasama so‘zlar o‘zbek tilidagi so‘z yasash usullar: affiksatsiya, kompozitsiya, semantik, fonetik, abbreviatsiya so‘zlarning tuzilish jihatidan turlari. 1. tilning lug'at tarkibi qanday boyib boradi? 2.so'z yasalishi deganda nimani tushunasiz? 3. temirchi, dutorchi, xizmatchi so'zlarini ma’noli qismlarga bo'lib, bu so'zlar uchun umumiy bo'igan qismni toping va ma’nosini tushuntiring so‘z yasalishining tuzilishi 1. ter, terim, terimchi. 2. tara, taroq, taroqchi so'zlariga e’tibor bersangiz, shuni sezasizki, birinchi guruhdagi so'zlarning hammasida ter so‘zi takrorlanadi, ikkinchi guruhdagilarida esa tara qismi hammasi uchun umumiy sanaladi. ko'rinadiki, so‘z yasalishi hodisasi o‘zining ichki tuzilishiga ega bo'ladi va ikkita tarkibiy qismni o'z ichiga oladi: a) yasashga asos qism; b) yasovchi vosita. yasashga asos qism bilan yasovchi vosita birgalikda yasalmani tashkil qiladi. masalan, yuqorida keltirilgan terim so'zida ter- qismi yasashga asos, -im qismi yasovchi vosita, ikkala qismning qo'shilishidan hosil bo'lgan hosila esa — terim …

2 / 11

ng so'z yasovchi yoki so'z o'zgartiruvchi ekanligining ahamiyati bo'lmaydi. qanday ma’noli qismlardan — morfemalardan iborat ekanligi e’tiborga olinadi. so'zning yasalish tuzilishi esa faqat yasovchilarnigina o'z ichiga oladi. so'z o'zgartiruvchi qo'shimchalar so'z yasalishi tuzilishiga kirmaydi. so'z yasalishi tuzilishi doimo ikkita tarkibiy qismni — yasashga asos va yasovchi vositani o'z ichiga oladi. agar so'zda birdan ortiq yasovchi qo'shimchalar ishtirok etsa, eng oxirgisi yasovchi vosita sanaladi, oldingilari esa yasashga asos qism tarkibiga kiradi. masalan, taroqchi so'zida –chi yasovchi vosita, taroq yasashga asos, taroqchi yasalma, taroq so'zida esa -q yasovchi vosita, tara yasashga asos, taroq yasalma hisoblanadi. shuni ta’kidlash kerakki, so'z yasalishi tuzilishida yasashga asos qism bilan yasalma o'rtasida mazmuniy bog'liqlik, mazmuniy davomiyiik bo'ladi. yasalmada yasashga asos davom etadi. masalan, tepki so'zida yasalma bo'lib, -ki yasovchi vositasida tep so'zidan yasalgan. tepki yasashga asos qism m a’nosini davom ettiradi: 1. tepki uchun xoslangan moslama (otish qurolida). 2. tepki zarbasi (tepki yedi). o‘zbek tilida so‘z yasalishining …

3 / 11

z yoki so‘z shakllarining qo‘shiluvi, birikuvi orqali yangi so‘z yasash kompozitsiya usuli bilan so‘z yasash deyiladi. bu usul bilan qo‘shma, ayrim juft so‘zlar hosil qilinadi. masalan, guldasta, gultojixo‘roz, asalari, tomorqa, xushfe’l, rahmdil, olijanob, hozirjavob, havo rang, e’lon qilmoq, rad etmoq, olib kelmoq, olib chiqmoq, har gall, yonma-yon, zo‘r-bazo‘r, ketma-ket va b. abbreviatsiya usuli. bu usulga ko‘ra, bir butun holda qo‘llanadigan to‘g‘ri ma’noli turg‘un birikmalarning qismlari har xil yo‘l bilan qisqartirilib so‘z hosil qilinadi. bu usul rus tilidan kirgan bo‘lib, qisqartma otlar shu usulda yasaladi: bmt – birlashgan millatlar tashkiloti, mdh - mustaqil davlatlar hamdo‘stligi, ats – avtomatik telefon stantsiyasi, toshmi – toshkent meditsina instituti, filfak – filologiya fakulteti, akademlitsey – akademik litsey, peduniversitet – pedagogika universiteti va b. fonetik usul. bu usulga ko‘ra, so‘zda fonetik o‘zgarish yuz berib, yangi so‘z hosil qilinadi. chunonchi, so‘z urg‘usining o‘rnini almashtirish natijasida boshqa-boshqa so‘z turkumiga doir so‘zlar hosil bo‘lishi mumkin: yózma (fe’l) - yozmá …

4 / 11

o‘z yasоvchi qo‘shimchа bo‘lmаgаn so‘z tub so‘z dеyilаdi. маsаlаn, pахtаning, pахtаdаn, dаrахt, dаrахtlаr, shаhаr, shаhаrlаr, shаhаrning kabi. таrkibidа so‘z yasоvchi qo‘shimchа qаtnаshgаn so‘zlаr yasаmа so‘z dеyilаdi. маsаlаn, pахtаzоr, оlmаzоr, do‘stlik, ishlа, оqlа, kursdоsh, chirоyli, bilimli kabi. 2. ikki va undan ortiq o'zaklardan tashkil topgan so'zlar qo‘shma so'zlar sanaladi. masalan, shirinzabon, muzqaymoq, ishlab chiqarish, kungaboqar kabi. qo'shma so'zlar tilning tarixiy taraqqiyoti davomida aslida ikki va undan ortiq so'zlarning birikuvidan tashkil topgan, lekin hozirgi o'zbek tili nuqtayi nazardan bu birikuv o'z kuchini yo'qotib bir so'zga aylanib qolgan bo'ladi. shuning uchun qo'shma so'z tarkibida alohida so'z bo'lib ko'ringan qismlar (kunga-boqar, beshik-tervatar, nomoz-shom-gul) hozirgi o'zbek tilida so'zlik xususiyatini yo'qotgan, bir so'z tarkibidagi ma’noli qism (morfema)lar sanaladi. qo'shma so'zlar bitta so'z bo'lganidan, ularning qismlari orasiga boshqa ma’noli qismni kiritib bo'lmaydi. masalan, kungaboqar so'zining kunga qismidagi -ga ni boshqa kelishiklar bilan almashtirib bo'lmaydi. shuningdek, bu qism egalik, ko'plik shakllarini ham olmaydi. ana shu xususiyati bilan so'z …

5 / 11

har xil bo‘ladi: 1) har ikki elеmеnt ham yakka holda ayrim ma'no bеra oladigan mustaqil so‘z bo‘ladi: soch-soqol, osh-suv, еr-suv, qo‘l-oyoq, bosh-oyoq (sarpo); 2) bir elеmеnt (odatda kеyingisi) bugungi tilda ayrim qo‘llanmaydi, yakka holda ma'no ifodalamaydi: kiyim-kеchak, ko‘cha-ko‘y, bozor-o‘char; 3) har ikki qism ham yakka holda qo‘llanmaydi, faqat juftlashib kеladi: g‘idi-bidi, chirtin-pirtin (chirt-pirt), ikir-chikir kabi. juft so‘zlarni hosil qiluvchi qismlari sеmantik jihatdan bir nеcha xil bo‘ladi: a) bir turdagi, yaqin narsalarning nomlari: mosh-guruch, arpa-bug‘doy, qosh-qovoq, qosh-ko‘z, oltin-kumush, qovun-tarvuz kabi. b) sinonim so‘zlar: kuch-quvvat, asta-sеkin, kеksa-qari; v) butun va bo‘lak nomlari: oy-kun, vaqt-soat, tog‘-tosh; g) antonim so‘zlar: kеcha-kunduz, yaxshi-yomon, katta-kichik, kеlish-kеtish, yosh-qari, baland-past kabi. juft so‘zlarning asosiy semantik xususiyati umumlashtirish, jamlik ma’nolarini ifodalashdan iborat. 4. so‘zni tаkrоrlаsh оrqаli hоsil qilingаn yangi shаkldаgi so‘z tаkrоr so‘z dеyilаdi. таkrоr ikki хil bo‘lаdi: 1) to‘lа tаkrоr – kаttа-kаttа, bаlаnd-bаlаnd, qаtоr-qаtоr, kim-kim, shu-shu, qоp-qоp, tоg‘-tоg‘, mаshinа-mаshinа kаbi; 2) qisqа tаkrоr –kаp-kаttа, yam-yashil, ko‘m-ko‘k, bo‘m-bo‘sh, suv-puv, …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilidaso‘z yasalishi"

qarshi xalqaro innovatsion universiteti 16-ma’ruza: o‘zbek tilida so‘z yasalishi reja: so‘z yasalishi haqida umumiy ma’lumot. tub va yasama so‘zlar o‘zbek tilidagi so‘z yasash usullar: affiksatsiya, kompozitsiya, semantik, fonetik, abbreviatsiya so‘zlarning tuzilish jihatidan turlari. 1. tilning lug'at tarkibi qanday boyib boradi? 2.so'z yasalishi deganda nimani tushunasiz? 3. temirchi, dutorchi, xizmatchi so'zlarini ma’noli qismlarga bo'lib, bu so'zlar uchun umumiy bo'igan qismni toping va ma’nosini tushuntiring so‘z yasalishining tuzilishi 1. ter, terim, terimchi. 2. tara, taroq, taroqchi so'zlariga e’tibor bersangiz, shuni sezasizki, birinchi guruhdagi so'zlarning hammasida ter so‘zi takrorlanadi, ikkinchi guruhdagilarida esa tara qismi hammasi uchun umumiy sanaladi. ko'rinadiki, so‘z y...

This file contains 11 pages in PPTX format (55.7 KB). To download "o‘zbek tilidaso‘z yasalishi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilidaso‘z yasalishi PPTX 11 pages Free download Telegram