so‘z yasalishi va o‘zbek tilshunosligi tarixi

PPTX 23 стр. 211,8 КБ Бесплатная загрузка

23 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 211,8 КБ

Тип файла PPTX

Страницы 23

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 23

презентация powerpoint so‘z yasalishi bo‘limi hamda o‘zbek morfologiyasi, ilmiy sintaksisning shakllanishi va rivojlanishi o‘zbek tilshunosligi tarixi reja: so‘z yasalishi morfologiya sintaksis bo‘limlarining shakllanishi va rivojlanishi. so‘z yasalishi muammosi o‘zbek tilshunosligi tarixida uzoq davrlardan buyon olimlar diqqatini jalb qilib keladi. xususan, mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘atit turk» asarida ham, alisher navoiyning «muhokamat ul-lug‘atayn» asarida ham, muhammad chingiyning «kelurnoma», fitratning “sarf” asarlarida ham so‘z yasalishiga doir fikrlar bayon qilingan xx asrning 30-40-yillarida fe’l va ot yasalishiga bag‘ishlangan maxsus asarlar dunyoga keldi. lekin so‘z yasalishi alohida hodisa sifatida va bu hodisani o‘rganuchi «so‘z yasalishi» tilshunoslik fanining alohida bo‘limi sifatida ilk bor a.g‘ulomov tadqiqotlari asosida xx asrning 40-yillarida shakllandi. muallifning 1949 yilda nashr qilingan «o‘zbek tilida so‘z yasash yo‘llari haqida» nomli maqolasida bu muammoga doir bir qator masalalar o‘sha davrdagi tilshu-noslik nazariyalari qo‘lga kiritgan yutuqlar asosida ilmiy yechimini topdi. a.g‘ulomov so‘z yasalishi hodisasining shu kunga qadar tilshunoslikning qaysi bo‘limida o‘rganilgani haqida fikr yuritar ekan, u …

2 / 23

bundan anglashiladiki, so‘z yasalishining morfologik planda qaralishi hind-ovropo til bilimining ustanovkalariga tayanadi; hind-ovropo til bilimi, formal metod bilan ishlaydi va o‘z diqqatini fonetika va morfologiyaga berib, so‘z masalasini ikkinch darajalio‘ringa«irg‘itadi»,semantika hodisalarini... so‘zlarning ma’nolari haqidagi ta’limotni mutlaqo hisobga olmaydi». darhaqiqat, so‘z yasalishi tilning ikki sathi bilan uzviy aloqadordir. so‘z yasalishi jarayoni ko‘proq morfemalar qo‘shiluvi bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, u morfologiya, to‘g‘rirog‘i morfemika bilan tutashadi. yasovchi morfema bilan asos morfemaning qo‘shiluvi natijasida esa, yangi leksema vujudga keladi. demak, yasama so‘z so‘z yasalish hosilasi bo‘lgan birlik sanaladi va bu bilan leksikologiya materialiga aylanadi. ana shu hosilani e’tiborga olgan holda a. g‘ulomov so‘z yasalishini dastlab leksikologiya tarkibida o‘rganishni tavsiya etadi. a. g‘ulomov o‘zbek tilida so‘z yasalishi muammolarini monografik tadqiq etish chog‘ida faqat affikslar yordamidagina emas, balki undan tashqari bir qancha vositalar yordamida yangi so‘z yasash mumkinligining guvohi bo‘ladi. shuning uchun ham muallif ularni jamlagan holda, o‘zbek tilida so‘z yasalishining quyidagi besh xil turi mavjud …

3 / 23

qida fikr yuritar ekan, yasalma bilan yasovchi qism o‘rtasidagi mazmuniy davomiylik (motivatsiya) tushunchasiga katta e’tibor beradi. darhaqiqat, bu so‘z yasalishida muhim o‘rin egallaydi. so‘z yasalishi ham obyektiv borliqdagi har qanday genetik jarayon kabi, darvinning turlarning kelib chiqishi ta’limotidagi irsiyat va o‘zgaruvchanlikni o‘zida namoyon qiladi. ma’lum yasovchi qo‘shimcha qo‘shilib hosil qilingan yangi leksema yasashga asos qismning ma’nosini davom ettiradi. a. g‘ulomov shuning uchun ham yasama so‘zlarda yangi hosil qilingan element bilan avvalgisi (yasashga asos bo‘lgani) o‘rtasida mazmuniy aloqa mavjudligiga e’tibor qaratilishi lozimligini ko‘rsatadi a. g‘ulom asos solgan so‘z yasalishi nazariyasini akad.a. hojiyev yangi cho‘qqiga olib chiqdi. u a. g‘ulomov yo‘l qo‘ygan ayrim noaniqliklarni bartaraf qilishga harakat qildi. xususan, so‘zning morfemik va morfologik tuzilishi bo‘yicha yo‘l qo‘yilgan noaniqlikka barham berdi. muallif so‘zning morfemik tuzilishi deganda, uning necha ma’noli qismlardan — morfemalardan iborat ekanligini, so‘zning morfologik tuzilishi deganda esa, uning forma yasashga asos bo‘lgan va forma yasovchi qismini, ya’ni ikki qismni nazarda tutish …

4 / 23

mining obyekti sanaladi. u rus tilshunosligi andozalari asosida a. g‘ulomov, s. usmonov, o.qosimxo‘jayeva kabi olimlar tadqiqotlari orqali o‘zbek tilshunosligiga kirib qolgan va maktab grammatikalaridan qat’iy o‘rin olgan o‘zak (koren) va negiz (osnova) tushunchalariga va bu tushunchalarni ifodalaydigan atamalarga umuman ehtiyoj yo‘qligini ta’kidlaydi. muallif bu haqida quyidagilarni yozadi: «bunday qaraganda, «negiz»ni so‘zning leksik ma’no ifodalovchi qismi, so‘zdan shakl yasovchi affikslar olib tashlangandan qolgan qismi, deb tushunish va ta’riflashda to‘g‘ri ilmiy nazariy asos (prinsip) bordek ko‘rinadi, ya’ni, bunda shakl yasalishiga asos bo‘ladigan qism negiz deb qaraladi. lekin... terimchilarimizga so‘zining terimchi qismi ter+im+chi kabi tarkibiy qismlarga bo‘linadi. demak, terim so‘zida ter o‘zak ekan, o‘z-o‘zidan terimchi so‘ziga nisbatan uning terim qismi nima bo‘ladi, degan savol tug‘iladi... shunday ekan, so‘z tuzilishini yuqoridagicha qismlarga ajratish va ta’riflash to‘la va to‘g‘ri (asosli) bo‘la olmaydi. shunday qilib, muallif «so‘z yasalishi bahsida yasama so‘z hosil qiluvchi komponentlar o‘rganilishi»ni, «yasama so‘z hosil qiluvchi komponentlar shu so‘zning yasalish tuzilishini tashkil qilishi»ni, …

5 / 23

tilshunosligi tarixiga morfologiya va sintaksis atamalarini o. usmonov va b. azizovlar olib kirdilar. 50-yillarda esa, o‘zbek tilshunosligining barcha ilmiy kuchlari birinchi ilmiy o‘zbek tili grammatikasini yaratishga safarbar qilindi. bu yillarda «hozirgi zamon o‘zbek tili kursidan materiallar» rukni ostida o‘zbek tilining barcha sathlari bo‘yicha bir nechta risolalar e’lon qilindi. ular orasida a. g‘ulomning «o‘zbek tilining morfologiyasiga kirish» (1953), «fe’l» (1954), s. usmonovning «o‘zbek tilida undovlar» (1953), h. komilovaning «o‘zbek tilida son va olmosh» (1953), m.asqarova, r. jumaniyozovlarning «o‘zbek tilida ravishdosh va sifatdosh»(1953), s. fuzailovning «o‘zbek tilida ravishlar» (1953), sh. shoabdurahmonovning «o‘zbek tilida yordamchi so‘zlar»(1953) singari asarlari dunyoga keldi. ana shu risolalar asosida 1958 yilda o‘zbek tilshunosligi tarixida birinchi marotaba o‘zbek tilining fonetik, leksik, morfologik sathlarini; shuningdek, o‘zbek tili grafikasi, orfografiya va orfoepiyasini o‘z ichiga olgan yirik asar maydonga keldi. bunday asarning paydo bo‘lishi o‘zbek tilshunosligi tarixida katta voqea edi. bu asar bosilib chiqqandan so‘ng o‘zbek tili morfologiyasiniig ayrim sohalari maxsus monografik …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 23 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "so‘z yasalishi va o‘zbek tilshunosligi tarixi"

презентация powerpoint so‘z yasalishi bo‘limi hamda o‘zbek morfologiyasi, ilmiy sintaksisning shakllanishi va rivojlanishi o‘zbek tilshunosligi tarixi reja: so‘z yasalishi morfologiya sintaksis bo‘limlarining shakllanishi va rivojlanishi. so‘z yasalishi muammosi o‘zbek tilshunosligi tarixida uzoq davrlardan buyon olimlar diqqatini jalb qilib keladi. xususan, mahmud koshg‘ariyning «devonu lug‘atit turk» asarida ham, alisher navoiyning «muhokamat ul-lug‘atayn» asarida ham, muhammad chingiyning «kelurnoma», fitratning “sarf” asarlarida ham so‘z yasalishiga doir fikrlar bayon qilingan xx asrning 30-40-yillarida fe’l va ot yasalishiga bag‘ishlangan maxsus asarlar dunyoga keldi. lekin so‘z yasalishi alohida hodisa sifatida va bu hodisani o‘rganuchi «so‘z yasalishi» tilshunoslik fanining alohida ...

Этот файл содержит 23 стр. в формате PPTX (211,8 КБ). Чтобы скачать "so‘z yasalishi va o‘zbek tilshunosligi tarixi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: so‘z yasalishi va o‘zbek tilshu… PPTX 23 стр. Бесплатная загрузка Telegram