o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalarimlosi

PPTX 30 pages 114.1 KB Free download

30 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 114.1 KB

File type PPTX

Pages 30

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 30

prezentatsiya powerpoint mavzu: o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalar imlosi reja: 1. morfemika va morfemalar to‘g‘risida ma’lumot 2. o‘zbek tilida so‘z yasalishi 3. affiksal morfemalarning xususiyatlari 4. asos va qo‘shimchalar imlosi ibrat muvaffaqiyatsizlik – bu qayta boshlash uchun bahona, ammo donoroq. genri ford morfemika so‘zning eng kichik ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. bu kichik qismlar tilshunoslikda morfemalar deb yuritiladi. masalan, paxtakorlarimizga so‘zi paxta, -kor, -lar, -imiz, -ga qismlaridan iborat. bu qismlar turli xil so‘zlar tarkibida qatnashib, o‘ziga xos ma’nolar ifodalaydi. bu qismlar yana bo‘linadigan bo‘lsa, uning ma’nosi yo‘qoladi. demak, morfema so‘zning eng kichik ma’noli qismidir. morfema tarkibiga ko‘ra fonemalar kompleksidan, ba’zan bitta fonemadan iborat bo‘ladi. masalan, u-ni, kitob-i. morfema so‘z tuzilishida zarur bo‘lgan eng kichik ma’noli qism sifatida yasama so‘zlarning ham, so‘z shakllarining ham tarkibiga kiradi va shu shakllarda ajratiladi. boshqacha aytganda, morfema affikslari bo‘lgan so‘zlardagina ajratiladi. masalan, gulzor, paxtakor, temirchilik, o‘qiganman kabilar morfemalarga ajratiladi, ammo uy, kitob, olma, oq, ko‘m-ko‘k kabi …

2 / 30

uchun ham, shakl yasalishi uchun ham asos hisoblanadi. u so‘zning semantik yadrosini tashkil etadi. demak, bitta so‘zda faqat bitta o‘zak bo‘ladi. o‘zak faqat qo‘shimchali so‘zlardagina mavjud. so‘zni o‘zak va qo‘shimchaga ajratishning ikki sharti bor: 1. o‘zak deb ajratiladigan qism bugungi tilda mustaqil ma’no ifodalashi, boshqa qo‘shimchalar qabul qila olishi shart. 2. qo‘shimcha deb ajratiladigan qism esa boshqa o‘zakka ham qo‘shila olishi shartdir. masalan yig‘-im, ter-im, yig‘-ma, bos-ma, bos-iq, to‘s-iq, o‘r-im, bos-im kabi. so‘z va o‘zak 1. so‘z. o‘z tovush qobig‘iga ega bo‘lgan, narsa-hodisalar, jarayonlar, shaxslar, belgi va miqdorlarni, xususiyatlarni, harakat va holatni, aloqa va munosabatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan, mustaqil lug‘aviy ma’noga ega bo‘lgan, shuningdek, turli xil grammatik ma’no va vazifalarda qo‘llanadigan til birligidir. so‘z gapning (nutqning) qurilish materiali hisoblanadi. demak, so‘z obyektiv borliqdagi narsa yoki hodisalar haqidagi tushunchaning tovush vositasi bilan ifodalanishidir. so‘z, ma’no ifodalash bilan birga, emotsiyalarni, his-tuyg‘ularni ham bildirishi mumkin (masalan, undovlar). 2. o‘zak. morfema strukturasi jihatidan …

3 / 30

i bilan bog‘liq bo‘lgan har xil ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladigan morfemadir so‘zning qismlari bo‘lgan o‘zak bilan qo‘chimcha o‘ziga xos xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. bular quyidagilar: 1. o‘zak so‘zning tub ma’no yadrosini tashkil qiladi. qo‘shimcha esa o‘zak morfemasiz leksik yoki grammatik ma’no ifodalamaydi, u nutqda oddiy tovushlar yig‘indisi bo‘lib qoladi: -chi, -li, -si, -g, -i, -lik, -gar, -chil, -ga (-g‘a, -qa, -ka) kabi. 2. o‘zak leksik ma’no tomonidan butun bir tub so‘zga nisbatlanishi mumkin. masalan, ot (liq), bosh (la), ish(chi) so‘zlari ot, bosh, ish so‘zlariga nisbatlanishi mumkin. shuning uchun bu o‘rinda o‘zakning ma’nosi butun so‘zning ham leksik ma’nosidir. affiksal morfemalarning xususiyatlari affiksal morfemalar ma’nosi va fazifasiga ko‘ra ikki turli bo‘ladi: so‘z yasovchi qo‘shimchalar; shakl yasovchi qo‘shimchalar. so‘z yasovchi qo‘shimchalar. bu qo‘shimchalar turli so‘zlarga qo‘shilib, uning ma’nosi bilan bog‘langan yangi so‘z hosil qiladi. masalan, -m (-im, -um) qo‘shimchasi harakat va holat anglatgan bilmoq, termoq, to‘plamoq, kechirmoq, tuzmoq kabi fe’llardan narsalik ma’nosini, …

4 / 30

ta-ning, paxta-dan, paxta-ni, paxta-ga; vatan-im, vatan-ing, vatan-i; kelgan-man, kelgan-san; o‘qi-di-m, o‘qi-di-ng; ikki-nchi, kel-ar, kel-ib; uy-cha, qush-cha, qo‘zi-choq, katta-gina kabi. shakl yasovchi qo‘shimchalar o‘z xususiyatiga qarab ikki turga bo‘linadi: 1) kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar; 2) nokategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar. kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar so‘zlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq bir butun sistemani tashkil qilgan grammatik shakllarni hosil qiladi va ular ma’lum grammatik kategoriyalarga, paradigmalarga birlashadi. jumladan, ot va otlashgan so‘zlarga xos grammatik son, egalik va kelishik shakllarini yasovchi qo‘shimchalar; fe’llarga xos shaxs-son shakllari, zamon shakllari va u bilan bog‘liq mayl shakllarini yasovchi qo‘shimchalar kategorial shakl yasovchi qo‘shimchalarga kiradi. nokategorial shakl yasovchi qo‘shimchalar grammatik ma’no ifodalovchi shakl yasaydi, lekin bu qo‘shimchalar shakllar sistemasini – paradigmani hosil qilmaydi. bular asosan quyidagilar: 1. otlarda kichraytirish, erkalash, chegara kabi har xil ma’nolarni anglatuvchi shakl yasovchi qo‘shimchalar: -cha, -loq, -chak, -choq, -gina, -gacha: uy-cha, bo‘ta-loq, qo‘zi-choq, kelin-chak, shahar-gacha kabi. 2. ot, sifat va ravishlarda modallik (-gina: qiz-gina, yaxshi-gina, …

5 / 30

halar boshqa qo‘shimchalarga ajralmaydi: aqlli. 2. murakkab qo‘shimchalar kamida ikkita qo‘shimchaning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: dehqonchilik, odamgarchilik, yordamlash, otlan, uydagi, yuzlab, butunlay, ochiqchasiga, tortqila, xomligicha, tepkila, turtkila, yugurgilamoq, ezg‘ilamoq, akalarcha. o‘zakka so‘z yasovchi qo‘shimcha qo‘shilishidan hosil bo‘lgan qism negiz deyiladi: paxtakorlarga, gulzorda, bilimlilar. shuni aytish kerakki, so‘zning morfemik tarkibi deganda uning o‘zak va qo‘shimchalardan iboratligi nazarda tutilsa, morfologik tarkibi deganda so’zning negizi va shakl yasovchi, so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar nazarda tutiladi. so‘z yasalishi haqida ma’lumot so‘z yasalishi tilshunoslikning mustaqil sohalaridan biri bo‘lib, u yangi ma’noli so‘z yasalishi, so‘z yasash usullari, so‘z yasalishiga aloqador bo‘lgan hodisalarni o‘rganadi. “so‘z yasalishi” atamasi ikki xil hodisaga nisbatan qo‘llanadi: tilshunoslikning so‘z yasalishi bilan bog‘liq hodisalarni tekshiruvchi bo‘limini; umuman so‘z yasalishi, so‘z hosil qilinishini bildiradi. nutqda so‘zlar tub yoki yasama shaklda qo‘llanadi. yasovchi affikslarga yoki yasovchi qismlarga ega bo‘lmagan so‘z tub so‘z deyiladi: inson, xalq, millat, suv, non, havo, yaxshi, ziyrak, xursand, besh, o‘n, yigirma, biz hamma, ba’zi, …

6 / 30

emantik, abbreviatsiya kabi usullari bo‘lib, shulardan affiksatsiya va kompozitsiya usullari asosiy va etakchi usullar hisoblanadi. affiksatsiya usuli. so‘zga so‘z yasovchi affiks qo‘shish bilan yangi so‘z hosil qilish affiksatsiya usuli deyiladi. masalan, paxtakor, sinfdosh, quvonch, do‘stlik, ochiq, tirishqoq, serjilo, ilmiy, o‘yla, kengay, shodlan, tinchi, tasodifan, oqilona, ko‘pincha, ertalab va boshqalar. so‘z yasovchi affikslar o‘zbek tilida asosan suffiks tarzida qo‘llanib, so‘z o‘zagidan so‘ng qo‘shilib keladi. ba’zan bunday affikslar o‘zak oldiga prefiks tarzida qo‘shilib, yangi ma’nodagi so‘z yasashi mumkin. masalan, serhosil, serunum, badavlat, ba’mani, beminnat, beg‘araz, noo‘rin, nohaq, badfe’l, badbashara va h.k. o‘zbek tilida so‘z yasovchi affikslardan tashqari, o‘z xususiyatlari bilan affikslarga juda yaqin turadigan xona, noma, obod kabi so‘z-affikslar ham mavjud. bunday so‘z-affikslar tilshunoslikda affiksoidlar deb ham yuritiladi: ishxona, mehmonxona, oshxona, qabulxona, tabriknoma, xalqobod, yangiobod. kompozitsiya usuli. birdan ortiq mustaqil ma’noli so‘z yoki so‘z shakllarining qo‘shiluvi, birikuvi orqali yangi so‘z yasash kompozitsiya usuli bilan so‘z yasash deyiladi. bu usul bilan qo‘shma, ayrim …

7 / 30

, planeta; ko‘k – osmon, ko‘k - havorangga o‘xshash rang, bir – son, birga, birdan, birda – ravish. fonetik va semantik usul hozirgi o‘zbek tili nuqtayi nazaridan nofaol tarixiy so‘z yasash usullari deb qaraladi. abbreviatsiya usuli. bu usulga ko‘ra, bir butun holda qo‘llanadigan to‘g‘ri ma’noli turg‘un birikmalarning qismlari har xil yo‘l bilan qisqartirilib so‘z hosil qilinadi. bu usul rus tilidan kirgan bo‘lib, qisqartma otlar shu usulda yasaladi: bmt – birlashgan millatlar tashkiloti, mdh - mustaqil davlatlar hamdo‘stligi, ats – avtomatik elefon stantsiyasi, toshmi – toshkent meditsina instituti, filfak – filologiya fakulteti, akademlitsey – akademik litsey, peduniversitet – pedagogika universiteti va b. /docprops/thumbnail.jpeg

8 / 30

o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalarimlosi - Page 8

Want to read more?

Download all 30 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalarimlosi"

prezentatsiya powerpoint mavzu: o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalar imlosi reja: 1. morfemika va morfemalar to‘g‘risida ma’lumot 2. o‘zbek tilida so‘z yasalishi 3. affiksal morfemalarning xususiyatlari 4. asos va qo‘shimchalar imlosi ibrat muvaffaqiyatsizlik – bu qayta boshlash uchun bahona, ammo donoroq. genri ford morfemika so‘zning eng kichik ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. bu kichik qismlar tilshunoslikda morfemalar deb yuritiladi. masalan, paxtakorlarimizga so‘zi paxta, -kor, -lar, -imiz, -ga qismlaridan iborat. bu qismlar turli xil so‘zlar tarkibida qatnashib, o‘ziga xos ma’nolar ifodalaydi. bu qismlar yana bo‘linadigan bo‘lsa, uning ma’nosi yo‘qoladi. demak, morfema so‘zning eng kichik ma’noli qismidir. morfema tarkibiga ko‘ra fonemalar kompleksidan, ba’zan bitta fonemadan ib...

This file contains 30 pages in PPTX format (114.1 KB). To download "o‘zbek tilida asos va qo‘shimchalarimlosi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilida asos va qo‘shimch… PPTX 30 pages Free download Telegram