sifat

DOC 64.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405755471_56520.doc sifat reja: 1.sifat so’z turkumining tarixiy taraqqiyoti. 2.sifat yasalishi. 3.sifat darajalari va uning intensiv formalari. xv—xix asrlarga mansub manbalar tilida qayd etilgan sifatlar, umuman, turkiy tillardagi, xususan, o’zbek tilidagi sifatlarga xos barcha xususiyatlarga ega bo'lib, bulardan asosiylari quyidagilar: •narsa-predmet va hodisalarning belgisini bildirish sifatning semantik asosidir. belgi bildirish xususiyati va tabiati jihatidan tub (asliy) va nisbiy sifatlar bir-biridan qisman farqlanuvchi o’zgachaliklarga egadir; • tub sifat ifodalaydigan belgi tushunchasi shu sifatning to’gridan-to’gri ma'nosidan anglashiladigan rang, tus, tur, ta'm, maza, hajm, vazn, me'yor, sath, miqyos kabi doimiy sifat belgilari bilan bog’liq bo’ladi, bu doimiy sifatiy belgilar konkret va abstrakt xarakterda bo'lishi mumkin: aq alma, aq kynyl, achchi’q danak, achchiq dard kabi; • nisbiy sifatda esa belgi tushunchasi shu yasama sifatga asos bo’lgan so’zdan anglashiladigan narsa-predmet yoki hodisa ma'nosi bilan bog’liq bo’lib, uning belgi-xususiyati boshqa turdagi narsa-predmet yoki hodisaga turli darajada nisbat berilishi orqali ifodalanadi. turkiy tillarda, jumladan, o’zbek tilida sifat tarixan …

i davrlarda taraqqiy qilmagan. turkiy tillar taraqqiyot bosqichining qadim davrlaridan boshlangan sifatning otdan ajralib chiqishi uzluksiz hodisa bo’lib, bu jarayon hanuz davom etmoqda. bundan hamma sifat ham otdan ajralib chiqqan, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. chunki sifat mustaqil kategoriya sifatida ajralib chiqqandan keyin bu turkum tarkibiga yangidan qo’shilgan belgi ifodalovchi bir qator tub va yasama so’zlar, yasovchi affikslar mavjudki, ularning kelib chiqishi va tabiati hozircha aniqlangan emas. sifat turkumiga oid so’zlarning katta qismini yasama sifatlar tashkil qiladi. yasama sifatlar ikki xil yo’l bilan: morfologik (affiksasiya) va sintaktik (kompozisiya) usuli bilan hosil qilinadi. morfologik usul bilan sifat yasalishi. morfologik usul bilan sifat yasalishi uzoq, tarixga ega bo’lgan asosiy usuldir.sifat yasalishiga asos bo’lgan o'zak morfema ism yoki fe'l turkumiga oid bo’lishiga qarab yasovchi morfemalar ham ismlardan yoki fe'llardan sifat yasovchi tarzida ikkiga bo’linadi. sifat yasovchi affikslar tarixan ko’p bo'lmagan, ular hozir ham unchalik ko’p emas. tekshirilayotgan davr tilida ular qo’llanish darajasiga ko’ra …

$q negizlarga old qator variantlari qo’shiladi: boyluq, qayg’uluq, otluq, anduhluq, kychlyk, yyzlyk, olturushluk. ba'zan bu umumiy qonuniyatning buzilishi kuzatiladi; lablanmagan unlili negizlarga affiksning lablangan variantlari, shuningdek, orqa qator variantlari yumshoq o’zaklarga va aksincha, old qator variantlari qattiq negizlarga qo’shilib keladi. bu hodisa, ayniqsa, xvii —xix asrlarda ko’proq kuzatiladi. -li\li,-lyi,-ly. bu affiks variantlarining ishlatilishida ham asosan singarmonizm qonuniyatiga amal qilingan: old qator variantlari yumshoq negizlarga, orqa qator variantlari qattiq negizlarga qo’shilgan: kendli', yag’i',tatli',men’zli,biligli,yarali kabi. lablangan –lu\-ly variantlarining qo’llanishida boshqacharoq manzara kuzatiladi; singarmonizm qonuniga binoan tarkibida lab unlilaridan biri bo’lgan bir bo’g’inli yoki so’nggi bo’g’inida shu unlilardan biri bo’lgan ikki yoki ko’p bo’g’inli qattiq negizlarga affiksning orqa qator variantlari, yumshoq negizlarga old qator variantlari qo'shiladi: otlu,tug’lu,ko’zly,yuzlu,ko’rykly. lekin bunday shakllar siyrak uchraydi. ko’p hollarda lablangan unlisi bo’lmagan so’zlarga ham affiksning lablangan variantlari aksincha, lablangan unlili so’zlarga affiksning lablanmagan variantlari qo’shilish hollari mavjud: g’amlu,namlu,bag’lu, yolli'g’,qoyli',tug’li',ko’zli kabi. -gi\'g’i',-qi’\'ki affiksi qadimdan mahsuldor morfemalardan bo’lib, o’rxun-yenisey, qadimgi …$

$idan o’zlashgan quyidagi affikslar ham faol qo'llangan: -iy. adabiyotlarda «yoyi nisbat» deb yuritiladi va nisbiy sifat yasaydi: rast andaq ki sarvi bostaniy.(nav.ss). -nak. otdan muayyan belgiga ega bo’lgan sifat yasaydi: ... la'li atashnak (nav.mq,), -. ko’nlym g’ami'di'n ul g’amnak (nav.mq). -gyn. rang bildiruvchi sifat yasaydi: yerni bayzadi'n etti bayzagun (nav.ss). -vash. o’xshatish ma'nosidagi sifat yasaydi:... parivash... (nav.mq,), ... maxvash saqiy... (nav.mq). -var. o’xshatish ma'nosidagi sifat yasaydi: buzurgvar, umidvar. ... durri shahvar yzylyp yerge tushti (nav.mq,.). bu affikslardan tashqari, -in,-fam,-aniy sifat yasovchi affikslari ham qo’llangan. fe'ldan sifat yasovchi affikslar. fe'ldan sifat yasovchi affikslar miqdori ko’p emas. ulardan faqat birgina affiks sermahsul bo’lib, qolgqnlari kammahsul affikslardir. ular quyidagilar: -g\g’,-q\k(i'g’\ig,-i'q\'ik,-ug\yg’,-yq\yk). affiks variantlarining ko’'pligi singarmonizm qonuni amalda bo’lganligidan dalolat beradi. biroq, yumshoqlik-qattiqlik va lab garmoniyasi qoidasining bir qadar buzilishi kuzatiladi, jarangli va jarangsiz undoshli variantlar ishlatilishida muayyan qonuniyat va fonetik sharoitni belgilash qiyin, chunki ayrim manbalarda asosan jarangsiz undoshli variantlari ishlatilsa, ularning ko’pchiligida (hatto …$

$il). bu affiks ayrim fe'llardan o’zakdan anglashilgan harakat yoki holat belgisiga egalik ma'nosini ifodalovchi sifat yasaydi: dunyani'n tugal mali'ni' bersan (nahj.far.). shu bilan birga,-i'r\yr (bu ag’i'r ishka og’radi'mi'z (rabg’.))> -ri\'ri' (quyi' egriligi chi'ndur (lutf.)) qo’shimchalari bilan ham sifat yasalgan. sintaktik (kompozisiya) usul bilan yasalgan sifatlar sifat turkumiga mansub leksik birliklarning katta qismini tashkil qilgan. ular sifat va boshqa turkumlarga mansub so'zlarning bir-biri bilan turli kombinasion vositalar yordamida birikuvi, juftlashuvi, takrorlanuvi va tiziluvi orqali hosil bo’lgan. ular tarkibiy qismlarining birikuv tarziga ko’ra qo’shma va murakkab sifat yasaladi. sintaktik usul bilan yasalgan sifatlar turg’un bo’lmaydi va u ko’proq uslubiy vazifa bajaradi: qara yuzluk bashi' (nav.mn), qara tamg’ali’q ay (lutf.). sifat darajalari. sifat darajalarining turkiy tillarga xos har uchala turi va har bir turning ifodalanish usullari bu davr tilida ham mavjud. hozirgi va o'tmish lingvistik adabiyotlarda sifatning oddiy, qiyosiy va orttirma darajalari haqida fikr yuritib kelingan va unda rus tili qolipidan kelib chiqilgan. …$

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "sifat"

1405755471_56520.doc sifat reja: 1.sifat so’z turkumining tarixiy taraqqiyoti. 2.sifat yasalishi. 3.sifat darajalari va uning intensiv formalari. xv—xix asrlarga mansub manbalar tilida qayd etilgan sifatlar, umuman, turkiy tillardagi, xususan, o’zbek tilidagi sifatlarga xos barcha xususiyatlarga ega bo'lib, bulardan asosiylari quyidagilar: •narsa-predmet va hodisalarning belgisini bildirish sifatning semantik asosidir. belgi bildirish xususiyati va tabiati jihatidan tub (asliy) va nisbiy sifatlar bir-biridan qisman farqlanuvchi o’zgachaliklarga egadir; • tub sifat ifodalaydigan belgi tushunchasi shu sifatning to’gridan-to’gri ma'nosidan anglashiladigan rang, tus, tur, ta'm, maza, hajm, vazn, me'yor, sath, miqyos kabi doimiy sifat belgilari bilan bog’liq bo’ladi, bu doimiy sifatiy belgilar ...

DOC format, 64.0 KB. To download "sifat", click the Telegram button on the left.

Tags: sifat DOC Free download Telegram

sifat

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "sifat"

Similar files