morfologiya. ot so’z turkumi

DOC 77,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405682266_56230.doc morfologiya. ot so’z turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. hozirgi o'zbek tilida bo’lganidek, eski o’zbek tilida so'z turkumlarining yirik uch guruhi qayd qilinadi. bular mustaqil so’zlar, yordamchi so’zlar, undov va taqlidiy so’zlar. lekin bu so’z turkumlarining ichki kategoriyalari uzoq davrlar mobaynida o'ziga xos ravishda taraqqiy etib keldi. professor sh.shukurov bu tarixiy taraqqiyotni uch bosqichga ajratadi: birinchi bosqich. bu bosqichni xiv asrning oxirigacha bo’lgan davr tashkil etadi. bu davr eski o’zbek adabiy tilining shakllanish arafasi bo’lib, bu davr tilida qadimgi turkiy tilga oid ko’pgina formalar yangi formalar bilan parallel qo'llanib kelgan hamda yozma yodgorliklarda dialektal hodisalar ko’plab aks etgan. shuningdek, bu davr tilida boshka turkiy tillarga oid bo'lgan so’z formalari ham iste'molda bo’lgan. ikkinchi bosqich. bu bosqich xiv asrning oxiridan xix asrning 2-yarmigacha bo'lgan davrni o’z ichiga oladi. bu davrda eski o’zbek adabiy tili vujudga keldi va ma'lum darajada …

ek tilida asosan quyidagi affikslar bilan ismdan ot yasalgan: -lig’, -lik, -1ug’,-1ug affiksi. tarkibida (oxirga bo’g’inida) ba'zan bu tartib buziladi: mas.:kuzegulik (taf.), parulo's (sh.tar.). bu affiksning oxirgi undoshi jarangli (g,g’) yoki jarangsiz (q,k) tarzida kelishi tarixan ma'no farqlash bilan bog’liq bo'lgan, ya'ni jarangsiz undoshlar bilan kelgan. bu hol «devonu lug’otit turk»da aks etgan. mahmud koshg’ariyning o’zi ham bu xodisaga alohida e'tibor berib, xi asr tilida bu affiksning jarangsiz (q,k) undoshlari bilan kelgan variantlari ot yasash uchun, jarangli (g,g’) undoshlari bilan kelgan variantlari sifat yasash uchun xizmat qilganini uqtirgan. o'zbek tilining x1v-xv asrlarga oid yodgorliklarida bu prinsipga asosan amal qilgan bo’lsa ham, ba'zan uning buzilish hollari ham uchraydi. masalan: makkaliqlarga xayr so'ldo'lar (taf.). azarlo'g so'lgan turur (rabg.) makkalo'g, azarlo'g so’zlari ot so’z turkumiga mansub bo'lib, odatda makkalo's, azarlo's formasida bo’lishi kerak edi. quyidagi misollarda esa sifat yasovchi -lo'g so’ziga ot yasovchi -lo's qo’shilgan: mazalo's taamlar yedurur yerdi (rabg.). o'zbek tilining xv …

$... gazlfurushlus ho'lur (nav.mn). ayrim hollarda bu affikslar bir affiks singari tasavvur qilinadi. masalan: qorqa-men ulfatchilik barham yegey deb ortada (muq.)- 4. -li'q\lik\li'g’\lig affiksi o’rin bildiruvchi otlarga qo’shilganda, shu o’ringa aloqadorlikni, munosabatni ifodalovchi ot yasaladi. mas.:qalg’ani'n makkali'g’larg’a xayr qi'ldi'lar (taf). –chi-chi affiksi. bu affiks otga qo’shilib, kasb-hunar ma'nosini ifodalovchi ot yasaydi. masalan: ul soycho' anlar birle bardo' (taf.). alisher navoiy -chi'\chi affiksi bilan mansab, hunar ma'nosidagi otlar yasalishi haqda gapirib, quyidagi misollarni keltirgan: mansabni bildiruvchi so’zlar: horcho', suvcho', xazinacho', chavgenchi, nayzacho', shukurcho', yurtcho', sho'lancho', axtacho'; hunarni bildiruvchi so’zlar: sushcho', barscho', horuscho'u tamgacho', jibechi, yorgacho', kemechi, soycho'. qo’shchilik bo’yicha ishlatiladigan so’zlar: sazcho', suvcho', turnacho', kiyikchh tavushsaicho' -dash\d\ash\tash\tesh affiksi. bu affiks otga qo’shilib, birgalik, yaqinlik kabi ma'nolarni ifodalovchi ot yasaydi. masalan: menin saro'ndashlaro'm andag saso'ngaylar (taf). men soldashlaro'm bsrle keseshvyim (rabg.). kichik sardasho' xasan bolmo'sh yerdi (nav.fsh), ko’kaldoshni turkche til bile derlvr (nav.ml). -duq\duk\duruq\duruk>-chaq\chak affikslari otga qo’shilib qurol oti yasaydi. lekin eski …$

$y (bn -gazalchi, g’azal yozuvchi), turkigoy (nav. mn-turkiy tilda yozuvchi). -baz - shaxs oti yasaydi. atashbaz (shn-olovkor ma'nosida). -zar-o’rin oti yasaydi gulzar (sakk) arguvanzar (bn-chiroyli qizil gullar o’sadigan joy) -ham birgalik ma'nosini ifodalovchi ot yasaydi. uamdard (lutf.), dambam (atoyi), uamrh (shn). fe'ldan ot yasovchi affiks lar. eski o’zbek tilida fe'ldan ot yasovchi affikslar ham anchagina sonni tashkil etadi. lekin bularning bir qismi kammahsul bo’lib, ayrim fe'llardangina ot yasaydi. -q\g’\k\g ( undoshdan keyin:-aq\ag’\ak\ag.) affiksi. bu affiks bilan yasalgan otlar quyidagi ma'nolarni ifodalaydi: 1. konkret predmetni bildiradi: masalan: tvshjdv natur yerdi (taf). bu yarag birle yetishti lashkar (shn). agzo' musurlus bitigni oqub. (nav, mnsh). 2. fe'l o'zagidan anglashilgan ish-harakatning jarayonini ko’rsatadi: masalan: yana tert puz %ul birle sato'g qi'lurlar yerdi (rabg.). ioh yedi mal-u qi'z alurga sorug (shn). 3.holatni bildiradi. masalan.: hech kishi tirik bolmado' yerse (rabg.). 4. belgi xususiyatini bildiradi. masalan : bu kvrku bu so'lo's birle sato'lgu qul yermvz, bir …$

$uvchi) misollar: yasavul ki, bir mazlum kishi keyniche bargay va ul mazlumno' zalo'mdo'n sutgargay (nav.mk,). kul bayazid bakavul yalguz palangach at bile alarno's musabalaso'do'n vzini suvga saldo' (bn). -l affiksi ham shaklan, ham mazmunan -vul affiksi bilan bog’liq. alisher navoiy -l affiksi bilan yasalgan otlar haqida gapirib, quyidagi misollarni keltirgan: yasal (qo’shin safi), sabal (kamal, o’rab olish), tutsal (xazinachi, qimmatbaho narsalarni saqlovchi), tussal (soqchi, kirg’ovul), soyurgal (adssa, in'om, mukofot) misollar: sultan in'am-u soyurgalo'n kozge ilmedi (nav.mq. ikki ay kim, qabal yerdi anda\\az kishi saldo' oshal sorganda (shn). yasalda biri yuqari' turgay (bn). -qaq\kak affiksi bilan predmet yoki belgi nomini ifodalovchi ot yasaladi. masalan: batqaq - botqoqlik joy, basqaq - soliq undiruvchi (sangl.), eshkak - qayiq eshkagi (abushqa). beglaris kvni aymo'sh... sachsas turur teb (rabg.). kerdkmes mese sachsh yuzi. -g’i'n\qi'n\g'un\qun affiksi bilan belgi xususiyatini ifodalovchi ot yasaladi. masalan: tutgun - asir, savgun – quvg’n, (mab.lug.). kdchshnga ul yeldin sacho'b, tagha yuzlanib …$

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfologiya. ot so’z turkumi"

1405682266_56230.doc morfologiya. ot so’z turkumi reja: 1. morfologiya haqida umumiy ma'lumot. 2. ot yasalishi. 3. grammatik son kategoriyasi. 4. egalik kategoriyasi. hozirgi o'zbek tilida bo’lganidek, eski o’zbek tilida so'z turkumlarining yirik uch guruhi qayd qilinadi. bular mustaqil so’zlar, yordamchi so’zlar, undov va taqlidiy so’zlar. lekin bu so’z turkumlarining ichki kategoriyalari uzoq davrlar mobaynida o'ziga xos ravishda taraqqiy etib keldi. professor sh.shukurov bu tarixiy taraqqiyotni uch bosqichga ajratadi: birinchi bosqich. bu bosqichni xiv asrning oxirigacha bo’lgan davr tashkil etadi. bu davr eski o’zbek adabiy tilining shakllanish arafasi bo’lib, bu davr tilida qadimgi turkiy tilga oid ko’pgina formalar yangi formalar bilan parallel qo'llanib kelgan hamda yozma yodgorlikl...

Формат DOC, 77,5 КБ. Чтобы скачать "morfologiya. ot so’z turkumi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfologiya. ot so’z turkumi DOC Бесплатная загрузка Telegram