olmosh

DOC 89,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405688467_56312.doc olmosh reja: 1. olmoshning ta’rifi va uning eski o’zbek tilida qo’llanish xususiyatlari. 2. olmoshning ma’no turlari, turlanishi. fonetik variantlari. olmosh ot, sifat, son va ba`zan boshqa so’z turkumlari o'rnida qo’llanib, predmet va unga xos bo'lgan belgining mavjudligini ko'rsatadi. olmosh predmetlikni yoki uning belgisini doimiy emas, balki muayyan o’rinlarda ifoda qiladi. shu jihatdan olmosh mustaqil so’z turkumi hisoblansa-da, konkret ma`noga ega bo’lmaydi. eski o'zbek tilidagi olmoshlar ma`no xususiyatlariga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’linadi: kishilik olmoshlari, o’zlik olmoshlari, ko’rsatish olmoshlari, so’roq olmoshlari, birgalik olmoshlari, belgilash olmoshlari, gumon olmoshlari, bo’lishsizlik olmoshlari. kishilik olmoshlari. kishilik olmoshlari leksik-semantik jihatdan ma`lum so'z kategoriyasidir hamda grammatik xususiyatlariga ko’ra, turli affikslar bilan ifodalangan, kishilik olmoshlarining ba`zi fonetik variantlarini hisobga olmaganda, hozirgi o’zbek tilida, deyarli,aynan qo’llanmoqda. kishilik olmoshlarining i- shaxs birligi: men. aksariyat yozma manbalarda men olmoshi mimu yo-yu nun orqali yozilgan. xvii-xix asrlarga oid ba`zi yozma obidalarda mim-u nun bilan ifodalangan. men olmoshining har ikki yozuv formasi tarkibiga …

en olmoshi o'rnida faqi’ri haqi’r, faqi’r-haqi’r so’zlari birikmasi ham qo’llana boshlangan, ba`zan bu olmoshni faqi’ri haqi’r so’zlardan oldin qo’llash navoiy hamda ogahiy asarlarida uchraydi. faqi’ri haqi’r yab tuttumkum..(nav m.n). xviii-xix asrlarga oid yozma manbalarda fakiri xakir kamina, kamina, bu kamina, men kamina, birikmalari ham men olmoshi o’rnida iste`mol qilingan: faqi’ri haqi’r kamina taganiz muhammad aminxoja muqimiy (muq). ii-shaxs birligi: sen. kishilik olmoshining sen formasi sinu yo nun bilan yozilgan, sen olmoshi tarkibidagi yo asosan old qator lablanmagan, o’rta keng e unlisining belgisini ifodalaydi. xv-xvi asrlar yozma manbalarida sen olmoshi kelishik affikslari bilan turlanganda, yo harfi yozilmagan: seningdek, (lutfiy); senin (amiriy). sen olmoshi sinu nun yo orqali hamda yo belgisini tushirib yozilsa ham, eski o’zbek tili yozma manbalarida san emas, sen shaklida transkripciya qilish to’g’ri bo’ladi. iii-shaxs birligi: ul, ba`zan u, an shakllari qo’llangan. xv-xix asr yozma manbalarida asosan ul varianti qo’llangan. ul olmoshi tarkibidagi –l undoshining tushib qolishi orqali ba`zan …

kabuliy bizlarni tilab vasiyatat qi'ldi'kim, bu kecha alamdi'n barur-men (nav.mn).gul g’unchasidur goya bizlarga achi'lmaydur (bobir). ii shaxs ko’pligi: siz. siz olmoshi ko’plik ma'nosida qo’llangan: biz sizin uchun savrulduqq (shn). biz bu sari'di'n yetkach, siz ichkaridin chi'qi'b yelikinizdin kelurini taqsir qi’lmanlar (bn). siz olmoshining ko’plik ma'nosini kuchaytirish uchun -lar affiksi qo’shilgan: sizlar kim qari'ndashlar turur-siz bizin birle ittifoq qi'li'n (sh.tar). shadman sizlardin -u o’lguncha minnatdar-men (furq,.). iii shaxs ko’pligi: alar, ular, anlar, ba'zan unlar shaklidan foydalanilgan. alar olmoshi xv—xix asrlarda yozilgan ko’pchilik yozma manbalarda keng qo’llangan: alarni'n ikisin o’lturub (nav.mq,). alar aydi'larki, o’zbakni bir masali' bardur (gulx.). ular varianti lutfiy, bobur, abulg’ozi bahodirxon asarlarida uchraydi: ular mendin yashurub (bn). ularinn qo’nli (sh.tar.). anlar olmoshi lutfiy, «nusratnoma», abulg’ozi bahodirxon, gulxaniy, furqat asarlarida muomalada bo’lgan: anlar ashyani’, anlardi'n o’tub havuzg’a sharbatlar to’kulur. anlar ko’p yi'llargacha bu ayti'lg’an nimersalarni berurlar (sh.tar.). iii shaxs ko’pligi tarixiy taraqqiyotida quyidagilar ko’zga tashlanadi: xiii-x1v asrlarda ular, anlar varianti …

vujud) bizga naashna takay (uvaysiy). o’z so’zi eski o'zbek tilida olmoshga utish jarayoni tugallangan shaxsga taallukqiligini, xosligini, uning tarkibiy qismi ekanligi ma ‘nolarini anglatgan: o’zinin shakli birla (nav.h.a). meni o’z huzuri'g’a talab qi’ldi’ o’z olmoshi takror qo’llanishi mumkin. bunda ish harakat sub'yektga qaytganlikni, ya'ni ish-harakat sub'yektning o’zi uchun tegishli ekanligi ma'nosi anglashiladi: tolg’anmag’i o’z o'zina girdab (nav.fsh),qi’lur o’ziga o’zi ishtibah (muq,.). o’z olmoshi egalik va kelishik affikslarini qabul qiladi. bunda dastlab egalik affiksi, so’ng kelishik affiksi qo'llanadi: o’zumnin ikki yaxshi' kishimni chaqi'rdi'm (sh. tar.). o’zida hushi' bar adam yeshitsun (furq,.)- tushum, o'rin-payt va chiqish kelishigi affikslari o’z olmoshiga to’g’ridan-to’g’ri qo’shilgan: o’zda yoq yerdim (nav.mq). o’zni necha kun nakam tut (nodira). o’zdin tavba aysa (nav.mq,). bunday qo’llanishda uning olmoshlik funksiyasi ko’proq, namoyon bo’ladi. qadimgi turkiy yozma manbalarda va eski o’zbek tilinining dastlabki davrlarida kentu(kentu) olmoshi qo’llangan hamda bu olmosh o’z olmoshiga ekvivalent bo’lgan: kerak bolsam ana men, kendu kelsun (xisr.shir.). kendu …

h olmoshlarining murakkab formalaridir. xamun, hamiyn ko’rsatish olmoshlari fors tillaridan o'zlashgan. ko’rsatilgan davrlarga oid yozma manbalarda har qaysi ko’rsatish olmoshining qo’llanish doirasi, leksik-semantik hamda grammatik xususiyatlari turlicha bo’lgan. bu ko’rsatish olmoshi keng ko’lamda qo’llangan, nutq, paytida mavjud bo'lgan yaqin masofadagi kishi, narsa, hodisalarni ko’rsatadi: ...bu benava (lutf.), ... b u rasadni' (bn). olmoshlar uch xil semantik vazifa bajargan: 1.deyktik vazifa, ya'ni sof ko’rsatish ma'nosini anglatgan: bu baytni' oqubdur (nav.mn). 2. anaforik vazifa, ya'ni oldin tilga olingan shaxs, predmetni ko’rsatadi: bu ham yaxshi' bardi' (bn). 3.preprativ vazifa, ya'ni keyin tilga olinadigan predmet va shaxslarni ko’rsatadi: meni tani'maydur, so’rupturkim , bular qaysi' sultandur (bn). bu ko’rsatish olmoshi kelishiklar bilan turlanganda va ko’plik affiksini olganda, uning tuzilishida turli fonetik o’zgarishlar yuz beradi. bosh kelishikdan boshqa kelishiklar bilan turlanganda, so’z boshidagi b undoshi m ga o’tadi: buni'-muni', bunung-munung va h.k. shuningdek, jo’nalish, o’rin-payt, chiqish kelishiklarida negiz va kelishik hamda ko’plik affiksi o’rtasida interkalyar «n» …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "olmosh"

1405688467_56312.doc olmosh reja: 1. olmoshning ta’rifi va uning eski o’zbek tilida qo’llanish xususiyatlari. 2. olmoshning ma’no turlari, turlanishi. fonetik variantlari. olmosh ot, sifat, son va ba`zan boshqa so’z turkumlari o'rnida qo’llanib, predmet va unga xos bo'lgan belgining mavjudligini ko'rsatadi. olmosh predmetlikni yoki uning belgisini doimiy emas, balki muayyan o’rinlarda ifoda qiladi. shu jihatdan olmosh mustaqil so’z turkumi hisoblansa-da, konkret ma`noga ega bo’lmaydi. eski o'zbek tilidagi olmoshlar ma`no xususiyatlariga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’linadi: kishilik olmoshlari, o’zlik olmoshlari, ko’rsatish olmoshlari, so’roq olmoshlari, birgalik olmoshlari, belgilash olmoshlari, gumon olmoshlari, bo’lishsizlik olmoshlari. kishilik olmoshlari. kishilik olmoshlari leksik-sem...

Формат DOC, 89,0 КБ. Чтобы скачать "olmosh", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: olmosh DOC Бесплатная загрузка Telegram