eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari

DOC 51,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405602213_55939.doc eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari reja: 1. mayl va zamon formalari haqida tushuncha. 2. eski o’zbek tilidagi tuslovchi affikslar. 3. buyruq-istak mayli formalari. 4. shart-istak mayli formalari. o’zbek tilida, shu jumladan, turkiy tillardagi mayl va zamon formalari munosabati munozarali masalalardan hisoblanadi. turkiy tillardagi mayl va zamon formalari uchun maxsus affikslarning yo’qligi bunday munozaraga sabab bo’lmoqda. ma`lumki, mayl ish-harakatning voqelikka munosabatini ifodalab, fe`ldan anglashilgan ish-harakatning bajarilish xususiyatini, imkoniyatini, ya`ni, real voqelikka, sharoitga bog’langanligini bildiradi. masalan, bordi fe`li ish-harakatning real bajarilganligini, ishla fe`li ish-harakatning bajarilish haqidagi buyruqni ifodalaydi. grammatik zamon esa ish-harakatning nutq, so’zlanib turgan paytga munosabatini ifodalaydi. demak, mayl kategoriyasi zamon kategoriyasiga nisbatan kengdir. lekin hamma mayl formalarida ham grammatik zamon ma`nosi bir xilda mavjud bo’la bermaydi. masalan, aniqlik maylida har uchala zamon, buyruq-istak va shart maylida esa faqat kelasi zamon formalari mavjud bo’ladi. o’zbek tilidagi mayl va zamon formalari haqida tuslanish tushunchasisiz fikr yuritib bo'lmaydi. shu munosabat …

$yoki to’la tuslovchilar: birlik ko’plik i shaxs -men -biz, -miz ii shaxs –sen -siz iii shaxs - - 2. ii tip turlovchilar yoki qisqargan tuslovchilar: i shaxs -m q,k ii shaxs –n -niz,ni’z,nuz,nuz iii shaxs -(siu/si) -(siu/si) 3. iii tip tuslovchilar fe`lning buyruq-istak maylida qo’llanadi. to'la tuslovchilar sifatdosh va ravishdosh formalariga –g’ay/gay//qay/kay\maqda/makda affiksli formalarga qo’shiladi. qisqargan tuslovchilar -di/diu//ti/tiu. shuni aytish lozimki, to’la tuslovchilar qadimgi turkiy yodgorliklarda -di/di’//ti/ti’ affiksli formadan keyin ham qo’llangan.masalan,basdiumiuz, buzdiumiuz (rabg’.). bu holat eski o'zbek tilining dastlabki yodgorliklarida ham qo’llangan: eshittimiz taqi’ bildimiz tedilar (rabg’.). shaxs-son affikslari tarixan kishilik olmoshlarining rivojlanishidan paydo bo'lgan. buni m.qoshgariyning ma`lumotidan ham bilsa bo’ladi.uning ma`lumot berishicha, xi asrda ug’uzlar, qipchoqlarning ayrimlari o’tgan zamon ma`nosini ifodalash uchun -duq/duk/tuq/tuk affiksini ishlatib, ular oldidan kishilik olmoshlarini qo'llash ularning qaysi shaxsda ekanligini bildirgan. keyinchalik kishilik olmoshlari fe`ldan keyin ham keltiriladigan bo’lgan: men bardun men (men bordim), sen bardung, sen (sen bording) kabi. bunda shaxs-son ma`nosini ifodalash …$

$klarda qo’llanadi: gul keldi yuzun davriudakim, husn satay deb (lugf.). -g’ayiun/gayin//g’ayium/gayim.xvasrdan oldingi yodgorliklarda uchraydi: kimga degayim nechuk qiulayium, men buyla yiuraqda, ul yaqiunraq jandiun (sayfi saroyi). -(a)yium/(a’)yim. xv asrdan oldingi davrlarda qo’llangan bo’lib, keyingi davrlarda esa ayrim yodgorliklarda ba`zan uchrab qoladi: men qariundashlarium birle kenashayim (rabg’.). bundan tashqari, «qissasi rabg’uziy», «tafsir»,«xisrav va shirin» asarlarida –g’am/ga’m affiksi ham i shaxs buyruq-istak mayli formasini hosil qilgan: fazl qiulg’am va ana artuq bergam (taf.). 1 shaxs ko’plik formalari. buyruq-istak maylining i shaxs quyidagi affikslar bilan hosil qilingan: -g’alium/galim,-g’aliun\galin-(y)alium/(y)a1im. bu affikslar xv asrdan oldingi davr yodnomalarida uchraydi: ey rabb, bizge farman bergil, ko’kka ag’g’alium (taf.) bu affiks ba`zan lab unlisi bilan -alum/alum formasida ham keladi: bu er ulug’ so’z so'zlayu turur, ketalum tedilar (rabg’.). -ga’li’/gali. xvi-xvii asr yodnomalarida uchraydi: seni telmurtub aniu tutmag’aliu a)liun/(a)lin. xviii asrgacha bo'lgan yodnomalarda uchraydi. (a)liu/(e)li affiksli forma xv-xvii asrlar uchun xarakterli bo’lib, bu davr yodgorliklarida buyruq-istak mayli i shaxs …$

, nisbatan keyingi davrlarda paydo bo’lgan turkiy tillarda buyruq-istak maylining ii shaxs birligi ko’pincha affikssiz qo’llanadi, ya`ni formal jihatdan fe`l o’zagiga to’g’ri keladi. eski o’zbek tilida ham keng kuzatiladi: taqiu yuz miun altun keltur(rabg’.). she`riy asarlarda buyruq-istak mayli ii shaxs birligi ba`zan -u/-y affiksi bilan qo’llanadi. bu hol alisher navoiy va husayn boyqaro she`rlarida uchraydi: ey saba, avvara ko’nglum har yan baru. axtarurda tapsan ul ko’nglumki, majnun shivadur//har nechuk bolsa adam sahrasiu sariu bashqaru. misollardagi baru, axtaru, bashqaru fe`llari borgin, axtargin, boshqargin ma`nosini ifodalaydi. buyruq-istak maylining ii shaxs ko’plik formalari. eski o'zbek tilida buyruq-istak maylining ii shaxs ko’pligi uchun quyidagi formalar qo’llangan. bu forma eski o’zbek tilida nisbatan kam qo'llangan: ahbab,yigitlikni g’animat tutungiz//0’zni mehnatiudiun qorqutuiuz (nav.mq) -nlar/nlar (undoshdan keyin: -iuniuzlar/inizldr) affiksi bilan yasalgan forma ham eski o’zbek tilida kam qo’llangan: atayi haqiun anda istanizler (atoiy). faryad shiuliub aytiub turur: meni o’tkazinizler teb (sh.tar.). iii shaxs formalari. buyruq-istak maylining iii shaxs …

$yarli farq yo’q. shart mayli affiksi eski o’zbek tilida -sa/sa’ affiksi bilan shakllangan: barsa, kelse kabi. bu affiks qadimgi turkiy tilda –sar\sa’r variantida qo’llangan: barsa, kelsa kabi. shart mayli formasiga shaxs-son qo’shilishi quyidagicha bo’lgan: 1. shart mayli affiksi -sar/sar affiksi bilan to’la tuslovchilar qo’shilgan: barsar-men kelsar-sen,barsar-biz kabi. 2. -sa/sa affiksli shart mayli fe`liga shaxs-son affikslarining qisqargan variantlari qo’shilgan: barsam, kelsam, barsalar kabi. x1-xiv asrlardagi ayrim yodgorliklarda to’la tuslovchilar ham qo’shilgan: barsa-men, kelsa-sen kabi. shart maylining analitik formalari: -sa/sa’ erdi: tapsam erdikim, nedur andiun murad (nav. lt). -di/di’//ti/ti’ ersa: qo’ydum erse bu mashaqqat janiuma (nav.lt). -mi’sh/mish ersa. kel, menin bag’riumniu ko’r, yuz para bir dagiuda. foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. axmedov b.a. gosudarstvo koclievix uzbekov. m., 1965. 2. baskakov n.a. vvedeniye v izucheniye tyurskix yazikov. m.1969. 3. batmanov i.a. yazik yeniseyskix pamyatnikov drevnetyurskoy pismennosti. frunze, 1959. 4. borovkov a.k. leksika sredneaziatskogo tefsira xii —xtii vv. m.r izd — vo «nauka», 1963. 5. …$

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari"

1405602213_55939.doc eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari reja: 1. mayl va zamon formalari haqida tushuncha. 2. eski o’zbek tilidagi tuslovchi affikslar. 3. buyruq-istak mayli formalari. 4. shart-istak mayli formalari. o’zbek tilida, shu jumladan, turkiy tillardagi mayl va zamon formalari munosabati munozarali masalalardan hisoblanadi. turkiy tillardagi mayl va zamon formalari uchun maxsus affikslarning yo’qligi bunday munozaraga sabab bo’lmoqda. ma`lumki, mayl ish-harakatning voqelikka munosabatini ifodalab, fe`ldan anglashilgan ish-harakatning bajarilish xususiyatini, imkoniyatini, ya`ni, real voqelikka, sharoitga bog’langanligini bildiradi. masalan, bordi fe`li ish-harakatning real bajarilganligini, ishla fe`li ish-harakatning bajarilish haqidagi buyruqni ifodalaydi. grammatik zam...

Формат DOC, 51,0 КБ. Чтобы скачать "eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: eski o’zbek tilida mayl va zamo… DOC Бесплатная загрузка Telegram

eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari

Предварительный просмотр (5 стр.)

Хотите читать дальше?

О "eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari"

Похожие файлы