shevalarning fonetik xususiyatlari

DOC 119.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405755114_56510.doc shevalarning fonetik xususiyatlari shevalarning fonetik xususiyatlari reja 1. o’zbek shevalaridagi va adabiy tildagi unlilar munosabati. 2. o’zbek xalq shevalarining konsonontizmi. 3. fonetik qonuniyatlar. adabiy til va shevalarni o’rganish ilmiy - nazariy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham unli tovushlar tarkibi bilan mustahkam bog’langan. tilshunoslikning hamma bo’limlarini bir - biriga bog’lab o’rgangandagina ularning taraqqiyot qonunlarini to’g’ri tushunish mumkin. morfologiyadagi egalik kategoriyalari, ularning turlanish, so’z yasash, leksikasida esa so’zlarning ma`nolarini o’rganish, so’zlarning turli – tuman shakllarini aniqlash kabi masalalarni fonetik qonunlarini hisobga olmasdan turib tasavvur etish qiyin. bu hol, ayniqsa shevalar uchun muhimdir. qarluq - chigil – uyg’ur lahjasida unli tovush uyg’unligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi.shuning uchun ham ulardagi unlilar miqdori ko’p emas, unlilar fonemasining soni 6-8 dan oshmaydi. jumladan, toshkent shevalarida oltita (‘, e, u, o), namangan shevasida sakkizta (`, a, o, u, e, `), marg’ilon shevasida ettita unli (`, a, o, u, e) fonema bor. bu shevadagi unli fonemalar sifat …

qoridagi guruhni tashkil etuvhi shevalardagi ikki unli fonema o’rnida marg’ilon shevasida uch fonema ( . . a ) qo’llaniladi; v) `, e, o, u fonemalari yuqoridagi shevalarning hammasida ham bir xil ishlatiladi. g) namangan shevasidagi .. unli fonemasi g’arbiy samarqand, toshkent, marg’ilon shevalarida uchramaydi. qipchoq shevalarida 10 ta unli fonema qo’llaniladi: a - e, o - e, u - u, iu - i, s - e. bu shevalarda unlilar ohangdoshligi hodisasi saqlangan, lab va qisman ohangdoshligi mavjud. shunga ko’ra, unli fonemalarning sakkiztasi juft holda qo’llaniladi. bu o’zbek tilining hamma qipchoq shevalari uchun umumiy xususiyatga ega. bunda ularning ba`zilarida hali s fonemasining to’la shakllanib etmaganligini qayd etish mumkin. natijada s va a unlilarning almashinib qo’llanish holatlari ko’zga tashlanib turadi. shunday qilib,shevalarning materiallarida tovushlarning o’zgarishi jaranglashish yoki jarangsizlanish, tushib qolish yoki orttirilish, o’rin almashish yoki kuchsizlanish kabi hodisalarning nutq jarayonida hosil bo’lishi, ohangdoshlik, undoshlarning o’rin almashishi, assimilyasiya, dissimilyasiya, qo’sh undosh kabilarni qamrab …

so’z protezaga uchramaydi, balki sof holda romal, roza tarzida qo’llaniladi. rus tili orqali kirib kelgan stol o’zida esa bu qoidaga amal qilinmaydi, ya`ni stol so’zi ham o’g’uz shevasa vakillari talaffuzida proteza hodisasiga uchraydi va uster deb qo’llaniladi. demak, boshqa shevalardan farqli o’laroq, o’g’uz lahjasi bu shevani chetlab o’tadi. qiyqim (ishtixon tumani), ming(urgut tumani), qipchoq va burkut (poyariq tumani) shevalarida ham ikki undosh ketma- ket, qator kelgan har bir so’zning oldida bir unli tovush orttirish hodisasi uchraydi. bunday xususiyatlar toshkent, andijon, uychi, vodil, parkent singari o’zbek shevalari materiallarida ham uchrab turadi. epiteza epiteza hodisasi o’zlashtirilgan so’zlarda mavjud bo’lib, ular qarnob, ispanza, baxmal, saroy, qirq, mang’it, parkent, vodil, andijon, kattaqo’rg’on kabi shevalar vakillarining talaffuzida aniq seziladi. masalan, o’zbek adabiy tilidagi bank va propusk so’zlari urgut va ispanze shevasida banka, propuska tarzida qo’llaniladi, yoki qarnobliklar bu so’zlarni benke, proposke deb talaffuz etadilar. parkent shevasining vakillari bonke hamda propuske tarzida talaffuz etadilar. o’zbek tilining …

a unlisini qo’shib talaffuz qilinadi. bu hol ko’pincha undoshlarning sk, nk.shakllaridan so’ng yuz beradi. masalan, otpusk - otpuska, blank - blanka, tank - tanka, bank- banka kabi. shuni aytish kerakki, 1956-yilgi o’zbek tili imlosi me`yori qonunlashganiga qadar hozirgi o’zbek adabiy tilida ham epiteza hodisasi hisoblangan so’zlar faqat lahja va shevalar bilan bog’lanar edi. 1956 -yildan boshlab o’zbek adabiy tili qoidasi qabul kilindi va to’la rasmiy tus oldi. qisqasi, epiteza hodisasi o’zlashtirilgan so’zlarda ko’proq mavjud bo’lib, o’zbek xalq shevalari vakillarining talaffuzida uchraydi. epenteza epenteza hodisasi o’zbek tilining hamma shevalarida qo’llaniladi. ayniqsa, qarnob, xo’jatug’, qang’li, baxmal, mang’it, ming kabi shevalarda esa u yanada oydinlashadi. masalan, adabiy tilidagi davr so’zi qarnob shevasida esa duvir shaklida uchraydi. qiyos kiling: qarnobda – dekelet, kerekt`r, t`renvey; urgutda – daqolot, tirektir, tiranvoy. adabiy tilda - doklad, traktor, tramvay. o’zbek tilining kattaqo’rg’on va uning atrofidagi shevalarda ham xuddi qarnob va urgut shevalaridagi singari epenteza hodisasi kuchli saqlangan. masalan, …

ispiravka – spravka, pumala - smola kabilar uchraydi. epinteza bir shevada ko’proq mavjud bo’lsa, ikkinchisida nisbatan kamroq bo’ladi. ma`lumki, o’zbek adabiy tilida yonma - yon kelgan ikki undosh tovush o’rtasida qipchoq shevalarida, ayniqsa, mang’it shevasida `, a, u, singari unli tovushlarni qo’shib talaffuz qilinadi. masalan, aks - ekis, asl-es`l, kasr - kos`r, akl - akiul, krovat` - kerevet kabi. biroq, o’zbek tilining vodil shevasida esa bu hodisa nisbatan kamroq uchraydi. bori ham so’z o’rtasi va so’z oxirida yonma-yon kelgan undoshlar orasiga bir unli qo’shib talaffuz etish natijasida vujudga keladi. masalan, o’g’limni konspekt daftari yo’q kabi. qisqasi, epenteza hodisasi maktab, maorif va matbuotning ta`siri tufayli o’zbek xalq shevalarida tobora chegaralanib bormoqda. ular hozirgi kunda keksalar nutqida uchraydi. o’quvchi, talaba va boshqa ma`lumotli kishilar nutqida borgan sari kamayib bormoqda. sinkopa sinkopa hodisasining hosil bo’lishi bevosita urg’u masalasi bilan bog’langan bo’ladi. urg’usiz bo’g’inlarda bir unli fonemaning tushib qolishi sinkopa hodisasi hisoblanadi. masalan, maorif …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "shevalarning fonetik xususiyatlari"

1405755114_56510.doc shevalarning fonetik xususiyatlari shevalarning fonetik xususiyatlari reja 1. o’zbek shevalaridagi va adabiy tildagi unlilar munosabati. 2. o’zbek xalq shevalarining konsonontizmi. 3. fonetik qonuniyatlar. adabiy til va shevalarni o’rganish ilmiy - nazariy jihatdan ham, amaliy jihatdan ham unli tovushlar tarkibi bilan mustahkam bog’langan. tilshunoslikning hamma bo’limlarini bir - biriga bog’lab o’rgangandagina ularning taraqqiyot qonunlarini to’g’ri tushunish mumkin. morfologiyadagi egalik kategoriyalari, ularning turlanish, so’z yasash, leksikasida esa so’zlarning ma`nolarini o’rganish, so’zlarning turli – tuman shakllarini aniqlash kabi masalalarni fonetik qonunlarini hisobga olmasdan turib tasavvur etish qiyin. bu hol, ayniqsa shevalar uchun muhimdir. qarluq - chig...

DOC format, 119.0 KB. To download "shevalarning fonetik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: shevalarning fonetik xususiyatl… DOC Free download Telegram