leksika haqida umumiy ma`lumot

DOC 141,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405665525_56134.doc leksika haqida umumiy leksika haqida umumiy ma`lumot reja: 1.o’zbek adabiy tiliga sheva leksikasining ta’siri. 2.ma’nodosh so’zlar. 3.shakldosh so’zlar. 4.zid ma’noli so’zlar. 5.ko’p ma’noli so’zlar. o’zbek tili leksikasining o’zining qadimiy va boy tarixiga egadir. u bir qapcha asrlar mobaynida rivojlanib kelgan. tilimizdagi so’zlarning ayrimlari eng qadimgi davrlardan beri turmush talablarini qondirib kelgan bo’lsa, boshqa xillari nisbatan keyin paydo bo’lgani davr o’tishi bilan mavjud so’zlardagi ma`no va ma`no noziklarida o’zgarishlar ham yuz berib turgan. ma`lumki, so’zlar bir qapcha ma`nolarni anglatadi. ularning qaysi ma`nosi qachon yuzaga kelganligini o’rganish tilshunoslar uchun zarur bo’lsa, bu so’zlarning necha xil ma`noda qo’llanilishini o’rganish ushbu tilda so’zlashuvchilarning hammasi uchun zarurdir. bu, ayniqsa, yozuvchilar va shoirlar, san`at va madaniyat xodimlari, olimlar uchun ham alohida ahamiyat kasb etadi. so’zlarning biror ma`nosidan xabarsizlik ayrim ilmiy asarlar, maqolalar va nutqlardagi so’zlarni to’la va to’g’ri tushunishga halaqit beradi. so’zlarnng qo’llash va ularning ma`nolaridan foydalanishda shoir – yozuvchilarning imkoniyatlari g’oyat kattadir. chunki ular …

: bineyi (tuzuk), pisip (yashirib), talli(tez), heyde(yur), bavir (jigar) singarilar qipchoq lahjasi shevasida: zep (juda vaqtida), peqqos ( butunlay), pochche (aka amaki), unemog (kunmoq) moxovat//vey`me (mubolaga), diltan bolmoq (xafa bo’lmoq) singarilar qarluq – chigil – uyg’ur lahjasidagi shevalarda; atiz (paykal), morche (chumoli), dovdi (beparvo), pelpis (iflos), arna (anxor), yap (katta ariq) petik (ship), teykek (bolaxona),meyin (miya), kort (bura) va boshqalar o’g’uz guruhi shevalarida uchraydi. yuqoridagi shevalargi xos turli – tumanlik badiiy va ilmiy asarlarda o’z aksini topib kelishi qonuniy bir holdir. jumladan, «qutadg’u bilig» , «devoni lug’otit turk», « xamsa», «xazoyinul maoniy», «muhokamatul lug’otayn», «o’tgan kunlar», «mehrobdan chayon», «qullar», «navoiy», «qutlug qon», «qo’shchinor chiroqlari», « farg’ona tong otguncha», «xorazm», « o’qituvchi», «opa – singillar», kabi ko’plab asarlar fikrimizga dalil bo’la oladi. shoir – yozuvchilar asarlaridagi ayrim so’zlar hozirgi vaqtda ham shevalarda turli ko’rinish va shakllarda ishlatiladi. masalan, qipchoq shevasiga xos bo’lgan kevenek // kebenek// kepenek (chakmon), eturik// (yolg’on), qalpaq// qalpoq …

va ush shevalarida), q`d`rmoq (toshkent shevasida), izlamak, qidirmoq, istemak (qipchoq va o’g’uz shevalarida) o’zbek shevalarining leksikasini o’rganish masalasi bir muncha kengroq miqyosga ega bo’lib bormoqda. ayniqsa ushbu sohaga bagishlangan «o’zbek shevalari leksikasi»(1966) ilmiy to’plami va «o’zbek xalq shevalari lug’ati»(1971) ning nashr etilishi o’zbek shevalarining leksikasini o’rganishda qimmatli materiallar bo’lib xizmat qiladi. xuddi shu tarzdagi qimmatli shevashunoslik materiallari «o’zbek shevalar leksikasi» nomi bilan 1991-yilda ham nashr etildi. o’zbek xalq shevalari leksikasini, jumladan,shakldosh, ma`nodosh, ko’p ma`noli, yangi so’zlar xususiyatlarini o’rganish shevashunoslar oldida turgan muhim vazifalardan biridir.chunki ma`lum bir sheva yoki bir qancha shevalar leksikasini o’rganish, bir tomondan, til tarixi, etnografiya, tarix singari fanlar uchun qimmatli bo’lsa, ikkinchi tomondan, adabiy tilni rivojlantirish uchun ham ahamiyatlidir. o’zbek xalq shevalari fonetik va morforlogik jihatdan ma`lum darajada o’rganilmagan. o’zbek lahjalarining leksik qatlamlarini o’rganish uchun tahlil etish o’zbek adabiy tili leksikasi uchun ham g’oyat foydalidir. o’zbek lahjalarini leksikasini ko’zdan kechirar ekanmiz, har uchala lahjaning o’ziga xos leksik …

ardagi so’zlar shakldosh, ma`nodosh, ko’p ma`noli va zid ma`noli kabi munosabatlar jihatidan bir- birlaridan hamda adabiy tildan farq qiladi.shevalardagi tabu va evfemizmlar esa deyarli o’rganilmagandir.shularni hisobga olib, ularning har biri haqida alohida – alohida to’xtalib o’tishni lozim topamiz. ma`nodosh so’zlar ma`nodosh so’zlar o’zaro birlashtiruvchi ma`noga va turli shakllarga ega bo’lgan bir guruh so’zlarning o’z nominativ ma`nolari bilan bir xil yoki o’xshash bo’lib, talaffuz va yozuvda farqlanishi, qo’shimcha ma`no noziklari hamda turlicha uslubiy qiymatga ega bo’lishi mumkin. nutqimizni rang – barang qilishga ma`nodosh so’zlarning ahamiyati kattadir. o’zbek tili ham o’zining katta leksik qatlamiga egadir. bu qatlamga kiruvchi sinonim so’zlar tilimizning lug’at tarkibini boyitadi, uni yanada kengaytirish uchun xizmat qiladi, o’zbek tilining boyligini ko’rsatuvchi omillardan hisoblanadi. tildagi ma`nodosh so’zlarni yaxshi egallash va undan to’g’ri foydalana olish esa nutq uchun katta imkoniyatlar yaratib beradi. ma`nodosh so’zlar, ayniqsa, dramaturg,shoir – yozuvchilar tomonidan mohirlik bilan qo’llanib, ularning fikrlarini ruyobga chiqarish, tasvirlanayotgan davr xususiyatlarini to’laroq aks …

(q`d`rmoq) deb qo’llaniladi. o’g’uz lahjasida ham qidirmaq va istemaq ko’rinishlariga egadir. axtarmoq shaklida qo’llanilishi apcha chegaralangan. bu shakl qipchoq shevalarida axtarmaq//aktarmaq deb ishlatiladi. o’zbek shevalarida ham ma`nodosh so’zlarning ko’pligi bilan ajralib turadi. bu shevalarda ba`zi bir ma`nodosh so’zlar adabiy tildagiga nisbatan ko’proq ko’rinishlarga ega bo’ladi. qipchoq lahjasida: tuzuv// tuziv// duris// yaxshi// miqtay// ejep// ejeptevir// evle// qiamat// bineyi (yaxshi);shipira// jevlik// jappa// hemmesi// tamamam// bagamam// po’tunney// (barcha);shakillamaq// kichirlamaq// baqirmaq// ulumak (qattiq gapirmoq). qarluq – chigil-uyg’ur lahjasida: morcha ( samarqand – buxoro - urgut), chumel` (toshkent), chumel`k ( farg’ona guruhi) chepchek ( iqon, sayram),buv` ( farg’ona shevalari ), biyi ( samarqand-urgut), oy` (toshkent) kabi. yoki erkaklar beligi boglaydigan, chetiga gullar solingan materialni, ya`ni belbogni andijon, qarnob va qorabuloq shevalarida chors`// chorsu deb qo’llanilsa, toshkent shevasida k`ykche deb ishlatiladi. o’g’uz lahjasida: gen// dilsiz// gemlemes// indemes// lol// genelek// sollemes// vorsiz// vedesiz// oldoqchi// yolg’onchi// to’triqsiz// noxoq; buchimi// solovoti / gorunishi// simmoti// siloyoti// qomati; derrev// darhol /shuv …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksika haqida umumiy ma`lumot"

1405665525_56134.doc leksika haqida umumiy leksika haqida umumiy ma`lumot reja: 1.o’zbek adabiy tiliga sheva leksikasining ta’siri. 2.ma’nodosh so’zlar. 3.shakldosh so’zlar. 4.zid ma’noli so’zlar. 5.ko’p ma’noli so’zlar. o’zbek tili leksikasining o’zining qadimiy va boy tarixiga egadir. u bir qapcha asrlar mobaynida rivojlanib kelgan. tilimizdagi so’zlarning ayrimlari eng qadimgi davrlardan beri turmush talablarini qondirib kelgan bo’lsa, boshqa xillari nisbatan keyin paydo bo’lgani davr o’tishi bilan mavjud so’zlardagi ma`no va ma`no noziklarida o’zgarishlar ham yuz berib turgan. ma`lumki, so’zlar bir qapcha ma`nolarni anglatadi. ularning qaysi ma`nosi qachon yuzaga kelganligini o’rganish tilshunoslar uchun zarur bo’lsa, bu so’zlarning necha xil ma`noda qo’llanilishini o’rganish ushbu til...

Формат DOC, 141,0 КБ. Чтобы скачать "leksika haqida umumiy ma`lumot", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksika haqida umumiy ma`lumot DOC Бесплатная загрузка Telegram