sheva, lahja va tilning lingvistik va geografik tarqalish omillarinio‘rganilishi

PPTX 24 pages 612.4 KB Free download

24 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 612.4 KB

File type PPTX

Pages 24

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 24

prezentatsiya powerpoint sheva, lahja va tilning lingvistik va geografik tarqalish omillarini o‘rganilishi reja: 1.o’zbek shevalarining tarqalish hududlari. 2.abu rayhon beruniyning shevashunoslikka qo’shgan hissasi. 3.mahmud qoshg’ariy – dialetologiyaning asoschisi. 4.mahmudxo’ja behbudiy va ashurali zohiriylarning o’zbek shevalari xususidagi muhim fikrlari. 5. o’zbek xalq shevalarini o’rganishda rus turkologlarining ishtiroki o’zbek shevalarining tarqalish chegaralari o’zbek xalqining tarqalishi bilan bog’liq. o’zbeklar, demak, o’zbek shevalari ham asosiy ko’pchiligi o’zbekistonda, qozog’iston, qirg’iziston, turkmaniston va tojikiston hamda shimoliy afg’oniston hududlarida tarqalgan. demak, shu erlarda o’zbek shevalari qadimdan shakllangan va hozirgacha turlicha rivojlanish bosqichlarini kechirib kelmoqda. bu katta hududda juda qadimdan yirik-yirik madaniyat markazlari bo’lgan. professor l.v.oshanin bu tarixiy territorial regi-onni dialektologik nuqtai nazardan quyidagi viloyatlardan iborat deb hisoblaydi: qadimgi xorazm, shosh, dovon, sug’d, baqtriya. sanab o’tilgan viloyatlar joylashgan xududlarda xozirgi paytlarda asosiy va nufuzli xalq sifatida o’zbeklarni uchratamiz. tarixdan yaxshi ma’lumki, o’zbek urug’, qabilalari bu erlarda juda qadimdan istiqomat qilib keladilar va turli xildagi migratsiyalarni o’z boshlaridan kechirganlar. …

2 / 24

zdagi joylashish va o’troqlashish ham davrlar o’tishi bilan ma’lum bir kichik-kichik shevalarning yoki o’sha xududda umumiy bo’lgan fonetik yoki morfologik xususiyatlarning paydo bo’lishiga olib kelgan, albatta. qadimgi viloyatlar joylashgan bugungi ana shu xududlar ham bir-birlaridan sheva va dialekt tiplarining tarqalishiga ko’ra o’zaro farq qiladilar. masalan, qadimgi xorazm xududida hozir o’g’uz va kipchok shevalari tarqalgan bo’lsa.qadimgi shosh xududida esa bir-biriga o’xshash toshkent tip shevalarining mavjudligini ko’ramiz yoki qadimgi davon erlarida bugun o’zbek adabiy tiliga morfologik xususiyatlari bilan asos xisoblangan andijon, farg’ona va shu tipdagi shevalar tarqalgan. qadimgi so’g’d hisoblangan o’lkaning bugungi erlarida esa shunday manzarani ko’ramiz: samarqand, kattaqo’rg’on, urgut, payshanba, qarnob, q arshi, beshkent, shaxrisabz, kitob xududlaridagi o’zbek shevalarining o’zaro fonetik-morfologik xususiyatlariga ko’ra yaqinligi va ularning buxoro shevalariga o’xshash tomonlari faqat bugungi kun bilan, ya’ni bular orasidagi hozirgi aloqa va adabiy ta’sir bilan emas, balki tarixan bir yaxlit hududda shakllangani va tashkil topgani bilan, ularning etnogenezida qatnashgan, ishtirok etgan umumiy etnik, …

3 / 24

oki, aksincha, bir nom turli shevalarda turli o’simlik nomini bildirishi mumkin. bu esa dorivor moddalardan amalda foydalanishni ancha qiyinlashtiradi. ana shuni e’tiborga olib, aholiga foydalanish oson bo’lishi uchun modda nomining dialektal variantlarini ham ko’rsatadi… mahmud koshg’ariyning tilshunoslik tarixida beqiyos o’rni bor. u turkiy qabilalarni birma-bir kezib, ularning tilidagi farqli xususiyatlarni aniqladi, til xususiyatlariga ko’ra turkiy tillarni guruhlarga tasniflash imkoniyatiga ega bo’ldi. mahmud qoshg’ariyning o’zi bu haqda shunday deydi «puxta qo’llanma bo’lsin deb, har bir qabilaning o’ziga xos xususiyatlariga qiyosiy qoidalar tuzdim… bu masalaga qiziqqan mutaxasislarga asarni qo’llanma qildim». maxmud qoshg’ariy o’z oldiga qo’ygan ulkan vazifani a’lo darajada bajardi. barcha satxlar bo’yicha turkiy tillarni o’zaro qiyoslab umumiy va farqli jihatlarini ajrata oldi. turkiy tillarni farqli belgilariga ko’ra dastlab ikki guruhga ajratdi: turklar (chigil, qoshg’ar, arg’u, uyg’ur), o’g’uz va qipchoq qabilalari tillari. turklarning tillari doimo qiyosga asos rolini o’ynaydi va qiyosga asos bo’lgan lingvistik fakt o’g’uz va qipchoq qabilalari tillariga qiyoslanadi. jumladan, …

4 / 24

imchalarni qo’shib bo’lmaydi. ikkitalik va ko’pchilik farqsiz bir xildir. birlik uchun bar, ikkitalik uchun baringlar ikkigu, ko’plik uchun baringlar qamug’ deydilar. tinglovchi yoshi katta, hurmatli bo’lsa, hurmat yuzasidan ko’plik qo’llanadi: baring deydilar. o’g’uz va qipchoqlar birlikda bar, ko’plikda baring deydilar. ular ko’plik qo’shimchasi –larni tushirib qoldiradilar. –lar o’rniga tinglovchi birligiga –ngiz qo’llaydilar. adabiy til bilan xalq shevasi o’rtasidagi munosabatni yaqinlashtirishda matbuotning roliga katta baho beradi. rusiya va kavkaz turklari orasida matbuot yaxshi yo’lga qo’yilganligi uchun adabiy til kundan-kun rivojlanayotganligi bayon qilinadi. 20-30-yillar tilshunosligining eng faol vakillaridan biri ashurali zohiriy «qizil o’zbekiston» gazetasining 1929 yil 29 mart sonida mubohasa tariqasida «til, atama va imlo bahslari» rubrikasida «til va imlo masalasi» nomli maqola e’lon qiladi. maqolada adabiy til va jonli so’zlashuv tili, ular o’rtasidagi munosabat, adabiy tilning tayanch shevalari, atamalarning ahvoli va bundan keyingi istiqbollari, imlo muammolari haqida fikr yuritadi. o’zbek dialektologiyasining lingvistik fan sifatida yaratilishi, o’sishi va rivojlanishi prof. e.d.polivanov, qirg’iziston …

5 / 24

yudaxindir. 1925 yildayoq k.k.yudaxinning eski turkiy cho’ziqlik va qadimgi morfologik shakllarni o’zida saqlagan o’zbek shevasini o’rganishga bag’ishlangan «qorabuloq shevasining ba’zi bir xususiyatlari» degan ishi bosilib chiqdi. bundan tashqari, uning «vodil qishlog’ining lahjasi haqida bir necha so’z», «chig’atoy tili tovush sostaviga doir materiallar», «laylak materiallaridan» kabi asarlari fan uchun ahamiyatlidir. prof. yudaxin o’zining bu asarlarida o’zbek shevalarining genezisini o’rganishda juda katta ahamiyatga ega bo’lgan o’zbek-uyg’ur va qirg’iz-o’zbek-tojik tillari orasidagi o’zaro munosabatlar masalasiga alohida e’tibor berdi. o’zbek dialektologiyasida o’zining mazmuni va salmog’iga ko’ra prof. a.k.borovkovning ilmiy ishlari alohida o’rin tutadi. prof.a.k.borovkov o’zbek shevalarining ikki xil tasnifini berdi. uning birinchi tasnifi o’zbek shevalarining fonetik xususiyatlariga asoslangan holda tuzilgan bo’lsa, ikkinchisi esa, tarixiy-lingvistik asosda tuzildi. o’zbek xalq shevalari atlasini yaratish uchun shevalarning fonetik va leksik-grammatik til xususiyatlarini o’zida aks ettirgan 65 so’roqdan iborat «o’zbek sheva lahjalarini tekshirishga doir savol-javoblar» anketasi ham prof.a.k.borovkov tomonidan tuzildi. o’zbek dialektologiyasi sohasida katta ishlar qilgan dialektolog-olimlardan yana biri prof. …

Want to read more?

Download all 24 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sheva, lahja va tilning lingvistik va geografik tarqalish omillarinio‘rganilishi"

prezentatsiya powerpoint sheva, lahja va tilning lingvistik va geografik tarqalish omillarini o‘rganilishi reja: 1.o’zbek shevalarining tarqalish hududlari. 2.abu rayhon beruniyning shevashunoslikka qo’shgan hissasi. 3.mahmud qoshg’ariy – dialetologiyaning asoschisi. 4.mahmudxo’ja behbudiy va ashurali zohiriylarning o’zbek shevalari xususidagi muhim fikrlari. 5. o’zbek xalq shevalarini o’rganishda rus turkologlarining ishtiroki o’zbek shevalarining tarqalish chegaralari o’zbek xalqining tarqalishi bilan bog’liq. o’zbeklar, demak, o’zbek shevalari ham asosiy ko’pchiligi o’zbekistonda, qozog’iston, qirg’iziston, turkmaniston va tojikiston hamda shimoliy afg’oniston hududlarida tarqalgan. demak, shu erlarda o’zbek shevalari qadimdan shakllangan va hozirgacha turlicha rivojlanish bosqichlarini...

This file contains 24 pages in PPTX format (612.4 KB). To download "sheva, lahja va tilning lingvistik va geografik tarqalish omillarinio‘rganilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: sheva, lahja va tilning lingvis… PPTX 24 pages Free download Telegram