tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari

DOC 16 pages 1.9 MB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.9 MB

File type DOC

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

9 – mavzu. o’zbekiston xududidagi tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari. cho’l zonasi tuproqlari. gidromorf tuproqlar reja 1. o’zbekiston territoriyasidagi tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari. 2. cho’l zonasi tuproqlari. 3. gidromorf tuproqlar 4. bo’z tuproqlar mintaqasi tuproqlari. tuproqlarni geografik rayonlashtirish, ularning zonalligi va fasialligi. mdh va o’zbekiston jumhuriyati bepoyon sarhadlari tuproq qoplamining nihoyatda xilma-xilligi bilan xarakterlanadi. bu mamlakatlarda shimoldagi tundra gleyli tuproqlardan boshlab, subtropik kengliklardagi qizil va sariq tuproqlarga qadarli bo’lgan deyarli barcha tuproq tiplari uchraydi. tuproqlarning kenglik bo’yicha tarqalishida ma’lum geografik qonuniyat mavjud. tuproqlarni geografik rayonlashtirish prinsiplari v.v.dokuchayevning tuproqlarning yer yuzasida zonal tarqalish ta’limotiga asoslangan. tabiiy tuproq qatlamining gorizontal (kenglik) va vertikal (balandlik bo’ylab) yo’nalishda asta-sekin bir-biri bilan almashib borish qonuniyatlari mavjud. tuproqning geografik tarqalishi tuproq paydo qiluvchi omillar bilan bevosita bog’liq bo’lib, shunga ko’ra tuproq tiplari ham o’zgarib boradi. jumladan, iqlim sharoitining kenglik yo’nalishi bo’yicha, ya’ni shimoldan janubga qarab o’zgarishi bilan, shu yo’nalishda …

2 / 16

’ng’ir yoki cho’l-dasht, cho’l va dasht, tog’ oldi cho’l-dasht zonasi. v.v.dokuchayevning gorizontal tuproq zonalari haqidagi qonuni hozirgi vaqtda butun yer shari tuproqlari uchun ham qo’llaniladi. v.v.dokuchayev yer sharida: boreal (arktika), o’rmon, qora tuproqli dasht, aeral (cho’l) va laterit tuproqlari kabi 5 ta zonani ajratadi. v.v.dokuchayev davrida tabiatshunoslik, haqiqatan ham, tabiiy xodisalarga geografik tahlil bergan. ammo bu kontenentlar, ko’pchilik hollarda esa, mamlakatlar geografiyasi edi. kontenentlar ayrim qismlari, ularning mamlakatlari tavsiflangan va shu sohada ko’pgina olimlar tabiatni ilmiy bilishda chuqur hissa qo’shganlar. tabiatning global taqsimlanishi sohasidagi v.v.dokuchayevning zonallik qonunini asosiy mohiyati quyidagilardan iborat. tundra, tayga, dashtlar, cho’llar, savannalar va x.z. – yaxlit tabiiy xosilalardir, qaysiki o’simliklar, hayvonot dunyosi, tuproqlar, nurash po’stlog’i, yer usti qatlami, atmosfera qatlami va boshqalar, bir-biridan ajralgan holda faoliyat ko’rsata olmaydigan, tarkibiy qismi hisoblanadi. ushbu tabiiy hosilalar zonal joylashishni namoyon etadi yoki yer sharida tarqalishi poyas, zona shakliga ega. v.v.dokuchayevning ta’limoti yer usti xususiyatlarini o’rganadigan, ko’pgina tabiiy-geografik fanlarda o’z …

3 / 16

tuproqning asosiy tiplari ekvatordan polyuslarga tomon, kengliklarga u yoki bu darajada parallel tarzda, polosa yoki zonalar shaklida taqsimlanadi. v.v.dokuchayev birinchi marta, tabiatning makonda geografik tarqalish qonuniyatining boshqa imkoniyatlarini ham ta’kidladi. hozir, zonalarning kenglik bo’ylab joylashishi zonallik qonuniyatining faqat bitta shakli hisoblanadi. zonalar, ko’p hollarda kenglik oriyentasiyasiga bo’y sunmaydi va kontenentning barcha qismini kenglik polosalar bilan qoplamaydi. zonalarning submeridional tarzda, shuningdek konsentrik oriyentasiyalari ham uchraydi. tabiiy zonalarning geografiyasini o’rganish har bir tabiiy zonaning fasialligi (provinsialligi) haqidagi ta’limot bilan to’ldiriladi. tuproq xossalari va tuzilishining xususiyatlari bo’yicha zonalarning bir xilda emasligi aniqlangan. rossiyaning janubi (shimoliy kavkaz, qirim) g’arbiy va sharqiy sibirga o’xshamaydi, garchi tuzilishida umumiy tip belgilarga ega bo’lsa ham. iqlimning gidrologik, va geologik sharoitlari, relyeflarning mahalliy uzunlik va boshqa o’zgarishlari, dune geografik poyaslarining ko’pchilik qismida gorizontal zonallikning radikal murakkablashuvini belgilaydi va spesifik mahalliy xodisalarning paydo bo’lishi, zonal taqsimlanishning maxsus qonuniyatlarining shakllanishiga olib keladi. shunday qilib, tabiiy zonalarning fasialligi, ularning doimiy kompleksi-tuproq kabi …

4 / 16

onalligi qonuniyati bu yerda saqlab qolinadi. hozirgi vaqtda uning tuproq zonalari haqidagi ta’limoti tuproqshunoslikning ko’p sohalarida keng ishlatilmokda. tuproq-gegrafik rayonlashtirish prinsiplari haqidagi ta’limot keyinchalik l.i. prasolov, i.p.gerasimov, p.a.letunova, ye.n.ivanova, n.n.rozov va boshqalar tomonidan yanada rivojlantirildi. ular tomonidan o’tkazilgan ko’plab tadqiqotlar natijasida tuproq qoplamining ilgari noma’lum bo’lgan geografik qonuniyatlari ochildi. tuproq geografik rayonlashtirishda taksonomik birliklar sistemasi. hozirgi vaqtda tuproq-geografik rayonlashtirishda taksonomik birliklarning quyidagi sisitemasi: tuproq-bioiqlim mintaqasi, tuproq-bioiqlim oblasti, tuproq zonasi, tuproq zonachasi, bioiqlim fasiyasi, tuproq provinsiyasi, tuproq okrugi va tuproq rayoni qabul qilingan. tuproq-bioiqlim mintaqasi taxminan termik mintaqalarga to’g’ri keladigan katta teritoriyani o’z ichiga olib, tuproq paydo bo’lish jarayonlari va o’simliklar rivojlanish termoenergetik rejimlarining o’xshashligi bilan xarakterlanadi. tuproq-bioiqlim mintaqasi o’zining atmosfera yog’inlari bilan namlanish darajasi va harakteriga ko’ra quyidagi: nam (gumid va ekstragumid), o’tuvchi (subgumid va subarid), va quruq (arid va ekstraarid) oblastlarga bo’linadi. birinchi oblastga o’rmon-tayga va tundra zonasi, ikkinchisiga – dasht kserofit o’rmon va savannalar, uchinchisi esa chalacho’l va …

5 / 16

vsumiy namlanishi bilan farq qiladigan tuproq zonasining bir qismi hisoblanadi. tuproqlarning fasiyalar bo’yicha tarqalishi avtomorf tuproqlar zonasida yaxshi o’rganilgan. tuproq provinsiyalari. tekisliklardagi tuproq provinsiyalari deb, mahalliy tuproq hosil bo’lish xususiyatlari bilan farqlanadigan tuproq zona yoki zonachasining bir qismiga aytiladi. tog’li o’lkalardagi yirik taksonomik birlik sifatida, tuproq provinsiyadari vertikal tuproq zonalarining yirik strukturasini o’z ichiga oladi. tuproq qoplamining provinsial xususiyatlari dehqonchilikning mahalliy zonal sistemasini ishlab chiqishini talab etadi. tuproq okrugi – tuproq provinsiyasining bir qismi bo’lib, tuproq paydo bo’lishiga ta’sir etuvchi omillar: joyning relyefi, iklimi, o’simliklar tarkibi, gidrogeologik singari sharoitlarning o’ziga xos xususiyatlari bilan xarakterlanadi. tuproq rayoni – tuproq okrugining bir qismi bo’lib, tuproq qoplamini ancha bir xilligi bilan ajralib turadi, hamda tuproqning samarali unumdorligini oshirishga qaratilgan deyarli bir xildagi tadbirlarni olib borishini talab etadi. mdh xududida tarqalgan quyidagi tuproq – bioiqlim mintaqalarini, ularni tashkil etadigan zonalari va tog’li tuproq provinsiyalariga nisbatan batafsilroq ko’rib chiqamiz. 1). sovuq (qutbiy): 2) mo’tadil sovuq …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari"

9 – mavzu. o’zbekiston xududidagi tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari. cho’l zonasi tuproqlari. gidromorf tuproqlar reja 1. o’zbekiston territoriyasidagi tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari. 2. cho’l zonasi tuproqlari. 3. gidromorf tuproqlar 4. bo’z tuproqlar mintaqasi tuproqlari. tuproqlarni geografik rayonlashtirish, ularning zonalligi va fasialligi. mdh va o’zbekiston jumhuriyati bepoyon sarhadlari tuproq qoplamining nihoyatda xilma-xilligi bilan xarakterlanadi. bu mamlakatlarda shimoldagi tundra gleyli tuproqlardan boshlab, subtropik kengliklardagi qizil va sariq tuproqlarga qadarli bo’lgan deyarli barcha tuproq tiplari uchraydi. tuproqlarning kenglik bo’yicha tarqalishida ma’lum geografik...

This file contains 16 pages in DOC format (1.9 MB). To download "tuproqlarning geografik rayonlashtirish tartiblari va tarqalish qonun –qonuniyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: tuproqlarning geografik rayonla… DOC 16 pages Free download Telegram