o`zbek shevashunosligi fani va uning vazifalari

DOC 112,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405687733_56298.doc o`zbek shevashunosligi fani o`zbek shevashunosligi fani va uning vazifalari reja 1.shevashunoslik fani haqida tushuncha. 2.sheva ,dialekt,lahja tushunchalari. 3.o’zbek tili dialektal tarkibining murakkab bo’lish sabablari. 4.o’zbek shevalari va qiyosiy-tarixiy metod. 5.adabiy til va dialekt munosabati. shevashunoslik fani tilshunoslikning bir bo’limi bo’lib, u biror milliy til tarkibidagi mahalliy lahja va shevalarning o’ziga xos muhim xususiyatlarini, ularning adabiy tildan va o’zaro bir-birlaridan farqlarini, shevalarning adabiy tilga munosabatini, adabiy tilni boyitishdagi ahamiyatini, shuningdek o’rganilayotgan shevalarning qanday guruhga bo’linishi, ularning tarixi va kelajak taqdiri kabi dolzarb masalalarni o’rganadi. shevashunoslik qo’shma so’zga yaqin bo’lib,sheva forschada so’zlashish, ovoz, odat, til kabi ma’nolarni bildiradi, shunos esa bilish, o’rganish demakdir. demak, shevashunoslik mahalliy shevalar va ularning yig’indisi bo’lgan lahjalarni o’rganish haqidagi fandir. o’zbek shevashunosligi o’zbekistonda mavjud bo’lgan hamma lahja va shevalarni o’rganadi. o’zbek urug’lari miqdorini aniq aytish mumkinmi? ha, xalq orasida «92 bovli o’zbek urug’i» degan ibora keng tarqalgan, lekin yozma manbalarda ular to’liq aniqlangan emas. to’g’ri bu …

d qilib o’tilgan. «devonu lug’otit turk» da qarluqlar qabilalar ro’yxatida u chramaydi, lekin «lug’at» da 9 joyda tilga olinadi. demak, qarluq u paytda yetakchi qabila hisoblanmagan va yuqorida sanab o’tilgan qabilalar mavqeiga ega bo’lmagan bo’lishi mumkin.shuning u chun bo’lsa kerak, prof. s. mutalliboyev qarluq qabilasining tilini o’g’uzlarga, yag’mo va chigillarga qo’shish mumkinligini izohlab o’tadi. «devon» ning iii jildi 22 – betida qarluq qabilasining nomi ham keltiriladi. m. qoshg’ariy, abulg’ozi bahodirxon va boshqa mualliflarning asarida keltirilgan urug’larning nomlari hozirgi vaqtda ham ona zaminimizning ayrim joylarida uchrab turadi. masalan: bijanak (xorazm viloyatining yangiariq tumani), bayot (shu viloyatning xazorasp va yangiariq tumanlari), qiniq (xiva shahri yaqinidagi bir ariqning nomi) kabi. biz yuqorida o’g’uz lahjasi bilan bog’liq shevalarga to’xtalib o’tdik. endi qipchoq lahjasi haqida to’xtalamiz. g’ozi olim yunusov «o’zbek lahjalari tasnifida bir tajriba» (1935) degan tadqiqotida o’zbek urug’larining 92 ta ekanligini qayd etadi va ulardan 70 ga yaqinini shaxsan o’zi o’rganib chiqqanini aytib o’tadi. …

abi ona tilimizning boyligini o’ziga saqlab qo’ygan manbalar o’zbek xalq shevalarini tarixiy jihatdan o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. bu haqda batafsil ma`lumot olish u chun yana quyidagi ilmiy ishlarga murojaat qilish mumkin: i. sulton, navoiyning qalb daftari. – toshkent, g’. g’ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1962 y., 252 – bet; nazar rajabov, o’zbek dialektologiyasidan ocherklar. - samarqand, sam du nashri, 1971 yil. qozoqboy mahmudov, o’zbek tilining tarixiy dialektologiyasiga doir. – o’ta, 1984 yil, 6 – son, 8-13 – betlar; tohir sodiqov, bitiklarning o’zbek shevalariga munosabati. – o’ta, 1989 yil, 6 – son, 40 - 42 – betlar; n. rajabov, o’zbek tilining g’arbiy samarqand shevalari. – toshkent, fan, 1977 yil; n. rajabov, o’zbek xalq shevalarida fe`lning morfologik tuzilishi. – toshkent, fan, 1990 yil kabi. demak, sheva va lahjalarni tarixiy jihatdan tekshirishda apchagina tarixiy shakllarni o’zida aks ettiruvchi an`anaviy sheva, lahjalar tekshirish u chun asos qilib tanlanadi. ularni atroflicha yoritib berish talab …

a asoslanib, qarnobliklarning qarluq, chigil va uyg’urlar bilan bevosita aloqador ekanligi ularning x-xii asrlarda hozirgi yashayotgan joylarda doimiy o’troq hayot kechirishga o’tganliklari haqida hukm chiqarish mumkin. shevashunos sheva va lahjalarni tarixiy jihatdan yoritar ekan, albatta, uning hozirgi holatiga ham to’xtalishi va mavjud muhim xususiyatlarni qayd etishi zarur. bu tarixiy tasviriy tekshirishlarning bir-birlari bilan chambarchas bog’liq ekanligini ko’rsatadi. shevalarni hozirgi nuqtayi nazardan o’rganish shevashunoslik bilan shug’ullanuvchining ko’pchiligi, ayniqsa, yosh shevashunoslar faqat shu usul bilan ish ko’rishlarini ko’rsatdi. chunki ularning dastlabki ishlarining deyarli hammasi tasviriy tekshirish holatida bo’ladi. tasviriy chevashunoslik u yoki bu tildagi lahjalarning fonetik tuzilishi, grammatik qurilishi va lug’at boyligining hozirgi holati, uning hozirgi taraqqiyot bosqichidagi mavqei haqida to’laroq ma`lumot beradi. unda ayrim fonetik o’zgarishlar va jarayonlar, grammatik shakl va qo’shimchalarning qanday yuzaga kelganligi, ulardagi o’zgarishlarni tarixiy jihatdan tekshirish tadqiqotchining diqqat markazida bo’lmaydi.sheva va lahjalarning hozirgi holatini tekshirganda, ayni vaqtda mavjud bo’lgan shevalar vakillarining og’zaki nutqi va o’sha aholi orasida …

, urt – ourt – lunj, dolcha – sarximcha – krujka, mechkey – eb tuymas kabi. bunga o’g’uz shevalaridan yashulliu – oqsoqol, kiusiunma – xafa bulma, ejek – buzoq, labir – tez so’zlaydigan kishi kabilarni keltirish mumkin. malax – chigirtka, inak – sigir kabilar esa samarqand – buxoro shevalarida uchraydi. 2. adabiy tildagi so’z atamalarning shevalararo boshqa ma`nolarga ega bo’lishini belgilab chiqish. masalan, chorsu – belbog, pochcha – aka, amaki (qarnob), opa – apa – ona (qipchoq) kabi. 3. shevalardagi so’z va atamalarning adabiy til holatidan fonetik jihatdan farqlanish holatlarini isbotlab bayon etish. masalan, oke – aka,sh`g`r –she`r (toshkent); kepka – kelib qol, ene – ona (qipchoq); diz – tizza, lokki – luppi (o’g’uz) kabi . mahalliy shevalarni atroflicha va keng o’rganish orqali tadqiqotchilar oldidagi qator vazifalarning ayrimlari quyidagilardan iborat: 1. o’zbek milliy tilining shakllanish jarayoni va uning taraqqiyotida shevalarning to’tgan o’rni hamda ularni shu milliy til bilan bo’lgan munosabatini …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o`zbek shevashunosligi fani va uning vazifalari"

1405687733_56298.doc o`zbek shevashunosligi fani o`zbek shevashunosligi fani va uning vazifalari reja 1.shevashunoslik fani haqida tushuncha. 2.sheva ,dialekt,lahja tushunchalari. 3.o’zbek tili dialektal tarkibining murakkab bo’lish sabablari. 4.o’zbek shevalari va qiyosiy-tarixiy metod. 5.adabiy til va dialekt munosabati. shevashunoslik fani tilshunoslikning bir bo’limi bo’lib, u biror milliy til tarkibidagi mahalliy lahja va shevalarning o’ziga xos muhim xususiyatlarini, ularning adabiy tildan va o’zaro bir-birlaridan farqlarini, shevalarning adabiy tilga munosabatini, adabiy tilni boyitishdagi ahamiyatini, shuningdek o’rganilayotgan shevalarning qanday guruhga bo’linishi, ularning tarixi va kelajak taqdiri kabi dolzarb masalalarni o’rganadi. shevashunoslik qo’shma so’zga yaqin bo’lib,sh...

Формат DOC, 112,0 КБ. Чтобы скачать "o`zbek shevashunosligi fani va uning vazifalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o`zbek shevashunosligi fani va … DOC Бесплатная загрузка Telegram