morfologiya. morfologik xususiyatlar haqida

DOC 126,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405682222_56229.doc morfologiya morfologiya. morfologik xususiyatlar haqida reja 1.kelishik kategoriyasi. 2.egalik kategoriyasi. 3. fe`l zamonlari. 4.shaxs-son kategoriyasi. so’z turkumlarini aniqlashda morfologik-leksik va sintaktik belgilar asos qilib olinadi, hamda ular turli xil guruhlarga, kategoriyalarga ajratiladi. so’z turkumlarini tasnif qilishda, bu sohadagi qator noaniqliklarni bartaraf etishda chuqur mulohaza yuritib, ularni ilmiy-nazariy jihatdan asoslash va isbotlab berishda e. d. polivanov, x. komilova, u. tursunov, v, v, reshetov, a, g’ulomov,sh.shoabdurahmonov kabi olimlarning xizmatlari katta bo’lgan. o’zbek shevalarining morfologiyasini bayon etib berishda mavjud fikr-mulohazalarga asoslanib ish ko’rildi.shunga ko’ra o’zbek shevalarining morfologiyasi ham mustaqil so’z turkumlari, yordamchi so’z turkumlari va alohida guruhlarga bo’lib o’rganiladi. ushbu sohalarda sheva materiallarida o’zaro umumiyliklar bilan bir qatorda, o’ziga xos tomonlar ham ko’zga tashlanib turadi. bu holni kelishiklarning egalik va ko’plik kategoriyalari; fe`l zamonlari, fe`l mayllari hamda fe`lning funkcional shakllarini o’rganish kabi sohalarda aniq tasavvur etish mumkin.shevalar morfologiyasidagi bunday o’ziga xos tomonlar boshqa so’z turkumlari va kategoriyalarida ham mavjud. kelishik kategoriyasi. kelishik …

gi shaklida keladi. samarqand, buxoro, urgut, shahrisabz, kattaqo’rg’on va ularga o’xshash shevalarda jo’nalish va o’rin-payt kelishiklari ham aralash holda qo’llanilib, o’zlarining shakli jihatidan jo’nalish- o’rin-payt kelishigiga o’xshaydi. o’g’uz lahjasida ham qaratqich va tushum kelishiklarining ko’rsatkichlari ko’p hollarda bir xil ko’rinishga ega bo’ladi. faqat ayrim hollardagina farqlanish ko’zga tashlanib turadi. qipchoq lahjasi tarkibini tashkil etuvchi shevalarda ham ba`zan qaratqich-tushum kelishigi holida kelishi uchraydi. qaratqich va tushum kelishiklari ko’pgina o’zbek shevalarida bir xil ko’rsatkichga ega bo’lishiga qaramasdan, ularning har biri mustaqil kelishik sanaladi. jo’nalish va o’rin-payt kelishiklari haqida ham xuddi shu fikrni takrorlash lozim. mazkur kelishiklar qo’llanilishi , vazifalari, ma`no xususiyatlari kabilar bilan o’zaro farqlanib turadi. bu, ayniqsa, gap ichida yaqqol ko’zga tashlanadi. qaratqich birikmada, ya`ni qaratqich kelishigi qaralmishda egalik qo’shimchasining kelishini talab qiladi. bunga o’xshash xususiyat tushum kelishigida bo’lmaydi va hokazo. o’zbek adabiy tili va uning lahja va shevalarida quyidagi kelishiklar mavjud: bosh kelishik, qaratqich kelishigi, tushum kelishigi, jo’nalish kelishigi, o’rin-payt …

g orqali birikadi. masalan, joldash okuvch` (qipchoq), dekanchilikdi sakasayam – bugday (mankent). bosh kelishikda kelgan so’z boshqa kelishiklarni hosil qilish uchun boshlang’ich, ya`ni dastlabki shakl deb qabul qilinadi: paxtaniu talasiu, exmetti ishte kordim, choynekde chay damnep chikardi, suvdi mexmannardi ald`ga koydi (qipchoq). qaratqich kelishigi. o’zbek adabiy tili materiallarida qaratqich kelishigi faqat bir qo’shimcha bilan, ya`ni - ning qo’shimchasi bilan hosil qilinadi. o’zbek xalq shevalarida esa u turlicha qo’shimchalar yordamida kelishini ko’ramiz. jumladan, qipchoq shevalarida - niun, - nin ko’rsatkichlari bilan bir qatorda - niu, - ni va ularning turli ko’rinishlari bilan yuzaga keladi. qorluq-chigil- uyg’ur guruh shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigining shaklin` bilan ishlatiladi . o’g’uz lahjasidagi shevalarda esa qaratqich kelishigi – nin , - nin, tushum kelishigining shakli - ni, - ni va qadimiy shakli bo’lgan - in, - in bilan ishlatiladi. so’nggi xususiyat qorluq-chigil- uyg’ur va qipchoq lahjalari materiallarida - niu, - ni va uning fonetik k o’rinishlari …

’lsa, ikkinchi tomondan, assimilyativ hodisalar bilan ham bog’lanadi. masalan, jetmishki o’zniun enesi xeli-xeli kelinchek; atamdin kadri otti; attin jilavini mekkem ushledi, besh koydun goshi bomas nexeri kabi. qaratqich kelishigining belgisiz holda qo’llanilishi qipchoq shevalarida ham mavjud: tav echkisi, minlise xadiumiu, goza bergi, bexer xevesi kabi. o’g’uz lahjasida qaratqich kelishigi qo’shimchasining qo’llanilishi o’ziga xos xususiyatga ega. uning belgilarini shartli ravishda uchga bo’lib ko’rsatish mumkin: a) qaratqich kelishigining qo’shimchasi qattiq- yumshoq ko’rinishlarga ega bo’lib, - niun va - nin deb qo’llaniladi: yanniu kishinin, bir qizi bar edi, unin tarjimayi hali; b) qaratqich kelishigi shakli tushum kelishigi qo’shimchasi - niu, - ni orqali ifoda etiladi: mana uchragan kishini adiuniu bilmeymen;shuni bilen birge; v) qadimgi yozma yodgorliklarga xos bo’lgan - in, - in tarixiy shakllari bilan ishlatiladi. bu shakllar qattiq va yumshoq undoshlar bilan tugagan so’zlarning o’zak va negizlari bilan qo’shilib keladi: kerekli dashiun agramiyok, kopin ishi qol bolur (o’g’uz) kabi. qorabuloq va iqon …

-uyg’ur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi – n` qo’shimchasi bilan shakllanadi: kiumdakium olse, un` mozorge obor`p koy`shs`n (toshkent); bu odamlarni kochaga chiqardi ( samarqand); un` kuv`p ch`karvered` ( farg’ona); ker`mn` bozorga kord`m ( kattaqo’rg’on); n`nen` berver (jizzax) va boshqalar. ayrim hollarda tushum kelishigi - d`, - t` qo’shimchasi bilan qo’llaniladi. masalan, kore ke:k`l k`zd`, qo’sht`, ott` ote-enesini old`ge obord` (andijon), `tt` koppas, ott` teppas deb bomayd` ( qarshi), togd` taman bosiptu ( urgut) kabi. qorluq-chigil-uyg’ur shevalarida assimilyaciya hodisasi bilan bog’liq holda tushum kelishigining shakli - z`, - m`, - l`, -sh`, - p`, - ch` kabi ko’rinishlarga ega bo’ladi. bu ayniqsa, toshkent, namangan,shahrisabz, urgut, kattaqo’rg’on kabi shevalarda ko’proq ko’zga tashlanib turadi: u o’z`n chochch` yexsh` kored` (toshkent); b`zz` mextep okuvchiler` ( kattaqo’rg’on); konullig’am bosiptu ( urgut) kabi. o’g’uz guruhidagi turkiy tillarda gund uzun, kishin (kishda) kabi so’zlar ham uchraydi. bular qadimgi yozma yodgorliklar tilida alohida kelishikni, ya`ni qurol kelishigini tashkil …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "morfologiya. morfologik xususiyatlar haqida"

1405682222_56229.doc morfologiya morfologiya. morfologik xususiyatlar haqida reja 1.kelishik kategoriyasi. 2.egalik kategoriyasi. 3. fe`l zamonlari. 4.shaxs-son kategoriyasi. so’z turkumlarini aniqlashda morfologik-leksik va sintaktik belgilar asos qilib olinadi, hamda ular turli xil guruhlarga, kategoriyalarga ajratiladi. so’z turkumlarini tasnif qilishda, bu sohadagi qator noaniqliklarni bartaraf etishda chuqur mulohaza yuritib, ularni ilmiy-nazariy jihatdan asoslash va isbotlab berishda e. d. polivanov, x. komilova, u. tursunov, v, v, reshetov, a, g’ulomov,sh.shoabdurahmonov kabi olimlarning xizmatlari katta bo’lgan. o’zbek shevalarining morfologiyasini bayon etib berishda mavjud fikr-mulohazalarga asoslanib ish ko’rildi.shunga ko’ra o’zbek shevalarining morfologiyasi ham mustaqil so’z ...

Формат DOC, 126,0 КБ. Чтобы скачать "morfologiya. morfologik xususiyatlar haqida", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: morfologiya. morfologik xususiy… DOC Бесплатная загрузка Telegram