ma’nodoshlik qatorlari

DOC 52.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405679192_56183.doc ma’nodoshlik qatorlari reja: 1. ma’nodoshlik qatoriga birlashuvchi leksemalarning turi haqida. 2. ma’nodoshlik qatorining atash va vazifa semalari. 3. ma’nodoshlik qatorida darajalanish hodisasi. ma’nodoshlik (sinonimiya) qatorlari o’zbek tilshunosligida atroflicha o’rganilgan leksik paradigmalardan biridir. shaklan har xil, mazmunan bir xil so’zlar qatori — muayyan o’xshashlik asosida bir necha til birliklarining o’zaro bog’lanishi, bu birliklar orasidagi muayyan farqlar, ularning tabiati va yuzaga chiqishi kabilar maxsus ilmiy ishlarda, o’nlab qo’llanma va darsliklarda o’z yechimini topgan. shu sababli bu masalaga atroflicha to’xtashni lozim topmadik. ma’nodoshlik qatoriga birlashadigan leksemalar asosan ikki xil: 1) ma’nodoshlikning barcha tilshunoslar tomonidan shak-shubhasiz ajratiladigan turi — sememasi tarkibidagi atash va vazifa semalari bir xil, ifoda semalari esa har xil bo’lgan leksemalardir. bunga avval ham ko’rib o’tilgan (yuz)—(bet)—(aft)—(bashara) — (turq) qatorini keltirish maqsadga muvofiq. ayni qatordagi beshta leksemaning atash semalari bir xil, ammo ifoda semalari esa har xil. aniqrog’i, bu holda «shaxsiy salbiy munosabat» semasi (yuz) leksemasida ifodalanmagan, neytral. ushbu belgi …

.) orazingni, ey dildor, bog’ aro namoyon qil. (muqimiy.) (yurak) — (qalb) — (dil) — (ko’ngil) — (siyna) shakldoshlik qatori ham leksemalar tarkibidagi ifoda semalari asosida tuzilgan. ma’nodoshlik munosabatlarini to’liq va atroflicha tadqiq qilish, o’zbek tili leksemalari sememasi tarkibidagi ifoda semalarni (ingerent konnotatsiya semalarini) o’rganish imkoniyatini turdiradigan muhim omildir. bunday semalar qatoridan, jumladan, quyidagilar o’rin oladi: 1) ijobiy baho yoki salbiy baho yoki munosabat semalari; 2) leksemaning qo’llanish doirasini belgilovchi semalar («so’zlashuv nutqiga xos», «kitobiylik», ko’tarinkilik», «g’ayri oddiylik», «nazmga xoslik», «ma’lum bir toifa nutqiga xoslik (argo, jargon)», «shevaga xoslik» va b.); 3) leksemaning davrga munosabatini ifodalovchi semalar («eskirganlik», «yangilik», «o’ta zamonaviylik», va h. k.) ma’nodoshlik qatorlarini mufassal tekshirysh shubhasiz yangi-yangi ifoda semalarini aniqlashga imkon beradi. ma’nodoshlik qatorlarining umumiy xususiyatlaridan diqqatga sazovori shuki, bu qatorlar, albatta, bitta bosh leksema (dominanta) atrofida birlashadi. bosh leksemaning xususiyati shundaki, bu leksemaning sememasi tarkibidagi ifoda semalari ma’nodoshlik qatorida belgilangan, oydinlashtirilgan ifoda semalariga nisbatan befarq (neytral) …

ng bir qancha xususiyatlari ichida quyidagilarni alohida ta’kidlab o’tish zarur; 1) bosh leksemaning mazmuni qatordagi barcha boshqa leksemalarga nisbatan kambag’alroq, yuzakiroq bo’ladi. chunki muayyan qator a’zolari o’zlarining qo’shimcha ma’nolariga ko’ra bosh so’zdan farqlanib turadi. qiyoslang: [rahmat] — [tashakkur] — [qulluq]. ushbu qatordagi [rahmat] so’zida [tashakkur] va [qulluq] leksemalariga xos bo’lgan ko’tarinkilik bo’yog’i yo’q; 2) bosh leksemaning qo’llanish doirasn va miqdori (chastotasi) qatordagi barcha boshqa leksemalarga nisbatan keng va ko’p bo’ladi; 3) bosh leksema nutq sharoiti talabi bilan istagan vaqtda o’z ma’no guruhidagi barcha so’zlarni almashtira oladi. yuqorida (yuz) so’zi ishtirokidagi qatorga oid barcha gaplardagi ma’nodoshlarni (yuz) so’zi bilan almashtirish mumkin. bu holda ma’no jihatdan jiddiy o’zgarish yuz bermaydi; 4) bosh leksema muayyan qo’shimcha vositalar bilan o’z qatoridagi leksemalarning qo’shimcha ifoda semalarini anglata oladi. masalan, muttaham qozining... basharasiga tupurgim keladi. ushbu ganda (basharasini) so’zini (xunuk yuziga yoki razil yuziga, benomus yuziga va h. k.) birikmalari bilan almashtirish natijasida salbiy munosabat — …

so’zlarning nutqiy ko’chma, ma’nolari bilan bog’lanib, o’z qatorini nutqiy ma’nodoshlik (kontekstual sinonimiya) vositalari bilan kengaytirib boradi. masalan, o’zbek tilining ma’nodosh leksemalar lug’atida [sevgili] bosh leksemasi ma’nodoshlik qatorida [mahbuba], [yor] [nigor], [dildor] kabi leksemalarni ko’rsatadi. naz-miy nutqda esa shu tushunchani yuzdan ortitsturlicha so’zlar ifodalay oladi. bulardan ayrimlari: (dilbar), (dilrabo,) (dilju), (dilnavoz), (dilorom), (dilso’z), (diliston), (dilband). bular (dil-)— bosh qismi faqat (dil-) bilan kelgan so’zlar. xuddi shunday so’zlarni (gul-), (-pesha), (be-), (lik) va h. k. tarkibiy qismli so’zlar ichida ham topish mumkin. bular o’zbek tilidagi [sevgili] leksemasining nutqiy ma’nodoshlaridir. ma’nodoshlik qatorining yuqorida ko’rib o’tilgan atash va vazifa semalari bir xil, ifoda semalari farqli bo’lgan turidan boshqa yana bir turli ma’nodoshlik mavjud. lekin ko’pgina tadqiqotchilar bunday qatorlarni ma’nodoshlik deb hisoblamaydilar va leksemalarning mazmun guruhlarini alohida-alohida lmg lari deb baholaydilar. bular narsa-buyum, belgi, harakat-holatni turlicha darajalab atovchi [ninni}— [chaqaloq] — [go’dak]—[bola] ...kabi leksemalar guruhidir. biz bunday ma’no munosabatlarini mazmuniy darajalanish (graduonimiya) deb atagan edik. …

darajalanish qatorlari orasidagi ikkinchi farq shundaki, ma’nodoshlik qatoridagi leksemalar o’zaro ifoda semalari bilan farqlanadilar. darajalanish qatorida esa bu shart emas. [ninni] — [chaqaloq] — [go’dak] — [bola] ... darajalanish qatorini ma’nodoshlikning bir turi sifatida baholashda biz quyidagilarga asoslandik: birinchidan, biz darajalanish qatorlari deb ajratadigan qatorlar ko’pgina tadqiqotlarda ma’nodoshlar deb qaraladi. ikkinchidan, darajalanish qatorlari ham bir bosh leksema atrofida bo’ladi va lmg ga shu qatordan faqat shu bosh leksema kiradi. uchinchidan, darajalanish qatorining bosh leksemasi — ma’nodoshlik qatorining bosh leksemasi singari nutqda o’z qatori a’zolarining o’rnini bosa oladi. ayni vaqtda shuni ham ta’kidlash kerakki, agar tadqiqotchilarimiz darajalanishni ma’nodoshlikning bir ko’rinishi sifatida qabul qilmasalar, mohiyat o’zgarmaydi. faqat darajalanish haqidagi kuzatishlar navbatdagi lmg lariga bag’ishlangan bo’limga lmg larining bir turi tahlili sifatida ko’chirilishi lozim, xolos. bu yerda shuni alohida ta’kidlash lozim: buyuk bobomiz mir alisher navoiy o’zining «muhokamatul— lug’atayn» asarida [tamshimoq] — [ichmoq] — [sipqarmoq] va [ingramoq] — [singramoq] — [yig’lamoq] — [siqtamoq] …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "ma’nodoshlik qatorlari"

1405679192_56183.doc ma’nodoshlik qatorlari reja: 1. ma’nodoshlik qatoriga birlashuvchi leksemalarning turi haqida. 2. ma’nodoshlik qatorining atash va vazifa semalari. 3. ma’nodoshlik qatorida darajalanish hodisasi. ma’nodoshlik (sinonimiya) qatorlari o’zbek tilshunosligida atroflicha o’rganilgan leksik paradigmalardan biridir. shaklan har xil, mazmunan bir xil so’zlar qatori — muayyan o’xshashlik asosida bir necha til birliklarining o’zaro bog’lanishi, bu birliklar orasidagi muayyan farqlar, ularning tabiati va yuzaga chiqishi kabilar maxsus ilmiy ishlarda, o’nlab qo’llanma va darsliklarda o’z yechimini topgan. shu sababli bu masalaga atroflicha to’xtashni lozim topmadik. ma’nodoshlik qatoriga birlashadigan leksemalar asosan ikki xil: 1) ma’nodoshlikning barcha tilshunoslar tomonidan s...

DOC format, 52.0 KB. To download "ma’nodoshlik qatorlari", click the Telegram button on the left.

Tags: ma’nodoshlik qatorlari DOC Free download Telegram