leksemalar тizimi

DOC 151,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405665274_56128.doc l e k s e m a l a r т i z i m i leksemalar тizimi reja: 1. leksemaning ifoda jihaтi 2. leksemalar tarkibida voqe bo‘ladigan tovush jarayonlari, allofonema va alloleksema haqida 3. ifoda jihaтi тub va hosila leksemalar l e k s e m a – asosiy, birlamchi til birligi bo‘lib, til qurilishining lug‘at boyligiga mansub; shunga ko‘ra lug‘at birligi, leksik birlik deb ham yuritiladi. lug‘at boyligidagi leksemalar qatlamini o‘rganuvchi sohaga l e k- s e m i k a deyiladi (adabiyotlarda leksikologiya termini ishlatiladi). leksema lisoniy birlik sifatida miyaning til xotirasi qismidagi ramzga teng; leksemadan foydalanishda ana shu ramzdan nusxa olinadi. nutqda leksemaning o‘zi mustaqil namoyon bo‘lmaydi, chunki u butunga emas, qismga teng holatda bo‘ladi, sintaktik belgi-xususiyat qo‘shilganidan keyin butunga aylanadi. leksemaning ana shunday qism holatida bo‘lishi oxiriga chiziqcha yozib ko‘rsatiladi: nok-, pish-, shirin-, sekin- kabi. masalan, nok- leksemasini talaffuz birligi sifatida nok tarzida yozsak, …

birligi (leksema, morfema) tarkibida birlamchi qurilish ashyosi vazifasini bajaradigan til tovushi. fonema – til birligining ifoda jihati bo‘lib xizmat qiladigan va shu orqali til birliklarining o‘zaro farq-lanishini ham ta'minlaydigan til tovushi. fonema til qurilishidagi alohida bir hodisa, alohida birlik emas, balki til qurilishiga mansub tovushlarning ijtimoiy vazifa bajarish holati xolos: til tovushiga ijtimoiy vazifasiga ko‘ra fonema nomi berilgan. afsuski, fonema nazariyasi rivojlangan sari til tovushiga xos artikulyatsion belgi-xususiyatlar ham fonemaga tortib olinib, til tovushi tilning qurilish birligi sifatida umuman gapirilmaydigan, til birligi deb to‘g‘ridan to‘g‘ri fonema aytiladigan bo‘ldi, "til tovushi" tushunchasi go‘yo "fonema" tushunchasiga singdirildi. aslida til qurilishiga xos birliklar (birlamchi qurilish birliklari) sifatida avvalo til tovushlari tasvirlanadi, keyin-gina shu til tovushlari ijtimoiy vazifasiga ko‘ra fonema sifatida o‘rganiladi. leksemalarning ifoda jihati dastlab bir bo‘g‘inli leksemalar bo‘yicha bayon qilinadi. bo‘g‘inni tasvirlash nuqtayi nazaridan til tovushlari bo‘g‘in hosil qiladigan va bo‘g‘in hosil qilmaydigan tovush deb ikkiga ajratiladi. bi-rinchi turga ovoz tovush kiritilib, …

turkiy leksemalar ham sanoqli. ifoda jihati faqat yakka ovoz tovushga teng leksema hozirgi o‘zbek tilida yo‘q; yakka ovoz tovush bilan ifodalanadigan deb u olmoshini ko‘rsatish to‘g‘ri emas, chunki bu olmosh ul-, un- shakllarida ham ishlatiladi; hatto "to‘liqsiz fe'l" deb nomlanuvchi e- ham er- shaklida uchraydi. adabiyotlarda uzoq vaqt "bir bo‘g‘inli turkiy so‘zlar azalan cvc tuzi-lishiga ega bo‘lgan, vc, cv, v ko‘rinishlari cvc ko‘rinishi tarkibidagi bi-rinchi, uchinchi, birinchi va uchunchi tovushni (fonemani) tashlash (talaffuz qilmaslik) natijasida yuzaga kelgan" mazmunli fikr hukmron bo‘ldi. тarixiy-etimologik nuqtayi nazardan yondashish ko‘rsatadiki, qadimgi turkiy tilda yakka ovoz tovushning o‘zi bilan ifodalangan leksemalar mavjud bo‘lgan. masalan, qadimgi turkiy tilda (uyqu( ma'nosini anglatuvchi u- leksemasi mavjud bo‘lgan; yog‘och leksemasi asli (o‘simlik( ma'nosini anglatgan ı- leksemasidan yasalgan va b. ("o‘zbek tilining etimologik lug‘ati"ga qarang). fonema tarkibi vc ko‘rinishli leksemalar qadimgi turkiy tilda 200dan ortiq bo‘lgan; shu qadar ko‘p leksemalar boshlanishidagi tovush tashlangan deyish mutlaqo mumkin emas. xullas, hozirgi adabiy …

qoridagi misollardan birinchi xulosa shuki, cvc tuzilishli leksemalarning barchasi azalan tub bo‘lmagan; ikkinchi xulosa shuki, asli yasama (hosila) bo‘lgan leksemalarda ularning ifoda jihati deb fonemalar qatorini ko‘rsatish hozirgi o‘zbek tili nuqtayi nazaridan-gina o‘rinli, tarixan, masalan, til- leksemasi oldin tarkib toptiruvchilarga ti- va -l tarzida ajratilib, keyin-gina bu ikki qismdan har birining ifoda jihati deb fonemalarni ko‘rsatish lozim. hozirgi adabiy o‘zbek tilidagi turkiy leksemalar, shu jumladan bir bo‘g‘inlilari ham, qator joylashgan ikki konsonant bilan boshlanmaydi. bunday leksemalar oxiri ham asli qator kelgan ikki konsonant bilan tugamaydi. ost-, ust-, ort-, old-, qayt- kabi sanoqli leksemalar oxiridagi tovush tarixan keyin qo‘shilgan qism bo‘lib chiqadi. masalan, ort- fe'li asli (elka( ma'nosini anglatgan ar- leksemasidan -(ı)t qo‘shimchasi bilan yasalgan, keyinchalik ikkinchi bo‘g‘indagi tor ı tovushi talaffuz qilinmay qo‘ygan, natijada qator ikki konsonantli holat yuzaga kelgan: ar- + ıt ( arıt > art- > ârt- ((yukla-(); ost- oti asli (tag( ma'nosini anglatgan as- leksemasidan (o‘rin( ma'nosini …

- §. bir bo‘g‘inli leksema yakka ovoz tovush bilan ifodalansa, shu tovushning o‘zi bo‘g‘in hosil etadi, lekin bunday leksema hozirgi o‘zbek tilida yo‘q. cvc, vc, cv, vcc, cvcc tarkibli leksemalarda uch, ikki, to‘rt tovushni bir fonetik cho‘qqi bilan birlashtirish zaruriyati mavjud. bunday tarkibdagi tovushlardan biri – sonant, boshqalari – konsonant bo‘ladi; konsonant odatda sonant yordamida, ovoz tovush bilan birgalikda talaffuz qilinadi. shunga ko‘ra bo‘g‘in hosil etuvchi deb, leksemani fonetik jihatdan yaxlitlovchi deb ovoz tovushga aytiladi, bo‘g‘inning fonetik cho‘qqisi shu ovoz tovush ustiga to‘g‘ri keladi: k o‘ z -, i sh - , y e -, o s t - , t o‘ r t - kabi. тub leksemalar (shuningdek hozirgi o‘zbek tili nuqtayi nazaridan tub deb qaraladigan leksemalar) orasida ikki bo‘g‘inlilari anchagina. bunday leksemalarda bo‘g‘inning qanday tovush bilan tugashi va boshlanishi asosida ajratiladigan turlari ham hisobga olinadi, chunki shu jihatdan har bir til (til oilasi) o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksemalar тizimi"

1405665274_56128.doc l e k s e m a l a r т i z i m i leksemalar тizimi reja: 1. leksemaning ifoda jihaтi 2. leksemalar tarkibida voqe bo‘ladigan tovush jarayonlari, allofonema va alloleksema haqida 3. ifoda jihaтi тub va hosila leksemalar l e k s e m a – asosiy, birlamchi til birligi bo‘lib, til qurilishining lug‘at boyligiga mansub; shunga ko‘ra lug‘at birligi, leksik birlik deb ham yuritiladi. lug‘at boyligidagi leksemalar qatlamini o‘rganuvchi sohaga l e k- s e m i k a deyiladi (adabiyotlarda leksikologiya termini ishlatiladi). leksema lisoniy birlik sifatida miyaning til xotirasi qismidagi ramzga teng; leksemadan foydalanishda ana shu ramzdan nusxa olinadi. nutqda leksemaning o‘zi mustaqil namoyon bo‘lmaydi, chunki u butunga emas, qismga teng holatda bo‘ladi, …

Формат DOC, 151,0 КБ. Чтобы скачать "leksemalar тizimi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksemalar тizimi DOC Бесплатная загрузка Telegram