kelishik kategoriyasi

DOC 87,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

$1405662092_56108.doc kelishik kategoriyasi reja: 1. kelishiklar taraqqiyoti. 2. eski o’zbek tilida bosh, qaratqich, tushum kelishiklari. 3. eski o’zbek tilida jo’nalish,o’rin-payt va chiqish kelishiklari. kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so'zning fe'lga, ba'zan boshqa so’z turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. eski o’zbek tilida hozirgi o'zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli bo’lgan vosita kelishigi shakli xiii-xiv asrlarga oid yozma yodgorliklar tilida ham ma'lum darajada qo’llangan. xv asr va undan keyingi davrlarda vosita kelishigining qo’llanishi ancha chegaralangan bo'lib, o’zining grammatik xususiyatini yo'qotgan va kelishik kategoriyasi sifatida iste'moldan chiqqan. shu davrdan boshlab vosita kelishigi shaklida qo'llangan so’zlar ravish kategoriyasiga o’tgan yoki o’tish jarayonida bo’lib, payt, holat kabi ma'nolarni ifodalashga xizmat qiladi: aq urub, faryad yetvr-men sensizin \\ bu vujudo'mdo'n salo'btur yalguz un (lugf.). bolsa jannatda atayi sensizin, 'o'lgay fo'gan (atoiy). bosh kelishik. odatdagidek, bu kelishik maxsus ko'rsatkichga ega bo'lmaydi. uning asosiy sintaktik funksiyasi ega vazifasida kelishidir: sakkokiy ul …$

$alli'da nargis kelib qati'g’ ko’zlug.. .(nav.ss). bu qo’shimchaning yuqoridagi negizlarga qo’shilishi xv-xv1 asrlargacha davom etgan. shuningdek, bu qonuniyatdan chekinish hollari uchraydi: ko’znin niyati (atoiy), xalqnun ranji' (taf.). -i'n\in\yn. qadimgi turkiy tilda undosh bilan tugagan negizlarga qo’shiladigan bu qo’shimchalar eski o’zbek tilida uchraydi. lekin uning qo’llanishi ayrim so’z shakllarigagina xosdir. bu davr yodnomalaridan mazkur qo’shimcha faqat «tafsir»da ancha keng qo’llangandir: ul yelin yevlari, anlari'n yevlari. -un qo’shimchasi. bu qo’shimcha kim olmoshi bilangina qo’llangan: sen kimun o’g’li'-sen? qaratqich kelishigi qo’shimchasining bunday variantlari singarmonizmli turkiy tillarda va singarmonizmli o’zbek shevalarida ham uchraydi. bu kelishikning belgisiz qo’llanishi eski o’zbek adabiy tili uchun ham xarakterli bo’lgan: mulk ikki bag’i' ikki alam \\ sultanli'g’ yerur sana musallam (nav.ss). tushum kelishigi. eski o’zbek adabiy tilida tushum kelishigi –ni \\ n\\i'\\i variantlariga ega bo'lgan. -ni'\\ni. bu affiks o’zbek tili taraqqiyotining barcha davrlarida qo’llanib kelgan: yolni' berkitayin, qamugni' qutqarayi'n (rabg’.). bu so’zni kizladilar (taf.). bu qo'shimcha «boburnoma» asarida qaratqich …$

$ik qo’shimchasi eski o’zbek tilida –qa\g’a\ka\ga, -a\-a’ va –na\n’a kabi variantlarga ega. shu bilan birga, qadimgi turkiy tilga xos bo'lgan –g’aru\garu\qaru\karu –ra\ra’\ru\ru’ qo’shimchalari ham ayrim yodnomalarda uchraydi. -g’a\ ga varianti unli va jarangli undosh bilan tugagan so’zlarga qo’shiladi, -qa qo’shimchasi jarangsiz undoshlar va undoshlari bilan tugagan negizlarga qo’shiladi: yeykim bari' she'r ahli'g’a sen xan yanli'g’ \\ she'rin bari' she’rlarga sultan yanli'g’ (bobir). xiv-xv asr yodgorliklarida bu tartib buzilgan, ya'ni, -g’a o’rnida -qa qo’shimchasi yoki aksincha qo’llanavergan: ibrahimga i ibrahimqa, avg’a\avqa, otg’a\otqa (rabg’.). -ka\ga. til oldi unlilari qatnashgan negizlarga qo’shiladi. eski o’zbek tilida qay hollarda -qa, qaysi hollarda -ga qo’shimchasining qo’shilishini aniqlash birmuncha qiyin, chunki arab yozuvida bu ikki variant ham (kof) harfi bilan yozilgan. shunga qaramasdan, jarangli va sonor undoshlar va unlilardan so’ng -ga, jarangsiz undoshlardan so'ng -ka qo’shimchasining qo’llanganini fahm qilish mumkin: ko’nglumge dard kelgali...(bn). yelikka menin yashi'm yeti (sh.turk). -o\a bu affikslar undosh bilan tugagan so'zlarga qo’shiladi. lekin …$

$hkari), asra (pastki,quyi). jo’nalish kelishigining belgisiz qo’llanishi ham eski o’zbek tili uchun xarakterli bo’lgan. misollar: senki ul yan azimat yetkundur (nav.ss). bir inisin yibarur boldi' hisar (sh.n). o’rin-payt kelishigi. bu kelishikni hosil qiladigan quyidagi affiks variantlari uchraydi: -da\da’ jarangli undosh va unli bilan tugagan so’zlarga qo’shiladi: qayg’uda za'if boldi' (rabg’). -ta\ta’ jarangsiz undosh bilan tugagan so’zlarga q’shiladi. bu ishta ixti'yari'm yoq turur (atoiy). tani'maqta magar yani’lmi’sh-sen (nav.ss). o’rin-payt kelishigining –ta\ta' affiksi «boburnoma»da va ayrim boshqa asarlarda uchrasa ham, odatda, jarangsiz undoshlardan keyin ham –da\da’ affiksi qo’shila bergan. chiqish kelishigi. bu kelishikni hosil qiluvchi quyidagi affikslar mavjud: -di'n\din unli va jarangli undosh bilan tugagan so'zlarga qo’shiladi: charx qasri'di'n quyash har kun tushar alamara (nav.ss). -ti'n\tin jarangsiz undosh bilan tugagan so’zlarga qo’shiladi: sen bashti'n ayaq jan-sen (mn). lekin jarangsiz undoshlar bilan tugagan so’z negizlariga ham -di'n\din affiksi qo’shila beradi. aksincha jarangli undosh bilan tugagan so’zlarga ham –tin\ti'n affiksining qo’shilishi qayd qilinadi: xojandti'n …$

uch yerda yardi'lar (tafsir).bu ishlarda birini qi'lsangi'z (rabg’.). vosita kelishigi. yuqorida ta’kidlanganidek, bu kelishik qadimgi turkiy tilga oid bo’lgan hodisadir. lekin u xiii-xiv asr yodgorliklarining ayrimlarida uchrab turadi. fasih tilin javab berdi (taf.). ani' kishilar ko’zin ko’rgan bar-mu.(taf). vosita kelishigi xv asrga oid manbalarda lutfiy, atoiy asarlarida ham uchraydi. lekin bu davrda vosita kelishigining iste'mol doirasi chegaralangan bo’lib, ma’nosi toraygan. vosita kelishigi formasidagi so’zlarning ravish kategoriyasiga o’tgan. ravish kategoriyasiga o’tish,asosan, payt bildiruvchi so’zlar doirasida bo’lgan. bu so’zlar tarkibidagi -i’n,-in, -yn,-yn,-n vosita kelishigi affiksi bo’lib, keyinchalik so’zning tarkibiy qismiga aylangan va bunday so’zlar ravish sifatida shakllangan. foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. axmedov b.a. gosudarstvo koclievix uzbekov. m., 1965. 2. baskakov n.a. vvedeniye v izucheniye tyurskix yazikov. m.1969. 3. batmanov i.a. yazik yeniseyskix pamyatnikov drevnetyurskoy pismennosti. frunze, 1959. 4. borovkov a.k. leksika sredneaziatskogo tefsira xii —xtii vv. m.r izd — vo «nauka», 1963. 5. blagova g.f. tyurskoye skloneniye v arealno— istoricheskom osveshenii. m., …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "kelishik kategoriyasi"

1405662092_56108.doc kelishik kategoriyasi reja: 1. kelishiklar taraqqiyoti. 2. eski o’zbek tilida bosh, qaratqich, tushum kelishiklari. 3. eski o’zbek tilida jo’nalish,o’rin-payt va chiqish kelishiklari. kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so'zning fe'lga, ba'zan boshqa so’z turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. eski o’zbek tilida hozirgi o'zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli bo’lgan vosita kelishigi shakli xiii-xiv asrlarga oid yozma yodgorliklar tilida ham ma'lum darajada qo’llangan. xv asr va undan keyingi davrlarda vosita kelishigining qo’llanishi ancha chegaralangan bo'lib, o’zining grammatik xususiyatini yo'qotgan va kelishik kategoriyasi sifatida iste'moldan chiqqan. shu davrdan boshlab vos...

Формат DOC, 87,0 КБ. Чтобы скачать "kelishik kategoriyasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: kelishik kategoriyasi DOC Бесплатная загрузка Telegram