leksemalarning ( leksosememalarning ) ishlaтilish doirasi

DOC 266,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405665145_56125.doc leksemalarning (leksosememalarning) leksemalarning ( leksosememalarning ) ishlaтilish doirasi reja: 1. leksemalarning (leksosememalarning) zamoniyligi 2. leksemalarning (leksosememalarning) zamoniyligi 3. n e o l o g i z m 4. a r x a i z m 5. i s t o r i z m 6. arxaizm va istorizm 7. lug‘aт boyligidagi o‘z qaтlam va o‘zlashgan qaтlam 8. hozirgi adabiy o‘zbek тili тasvirlangan lug‘aтlar haqida leksemalar ishlatilish doirasi jihatidan avvalo ikkiga guruhlanadi: ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlam va ishlatilish doirasi chegaralangan qatlam. ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlamni barcha o‘zbeklar uchun umumiy bo‘lgan leksemalar tashkil qiladi. bu qatlamdagi leksemalar, yashash joyi, kasbi, madaniy saviyasi, jinsi, yoshi va boshqa belgilaridan qat'i nazar, o‘zbekcha gapiradigan har bir kishining nutqida ishlatiladi, o‘zbek tilida gapiruvchilarning barchasi uchun tushunarli bo‘ladi. o‘z-o‘zidan, bunday leksemalar kundalik turmushda zarur narsa, belgi kabilarning nomi bo‘ladi. тurkum nuqtayi nazaridan yondashilsa, ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlamga butunicha (ba'zi juz'iy istisnolar bilan, albatta) yordamchilar deb nomlanadigan …

‘ysunadi), ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlamga ko‘z-, qo‘l-, oyoq-, bilak-, tirsak-, yaxshi-, yomon-, qora-, sariq-, ko‘k-, kel-, ket-, o‘tir-, tur-, yur-, tez-, sekin-, erta-, kech- kabi juda ko‘p misollar keltirish mumkin. hozirgi adabiy o‘zbek tili leksik boyligining asosini xuddi shunday leksemalar tashkil qiladi. leksemalarning ishlatilish doirasi jihatidan chegaralanishi turlicha. shunga ko‘ra chegaralangan qatlam o‘z navbatida ikkiga guruhlanadi: ishlatilishi territoriyaga ko‘ra chegaralangan leksemalar va ishlatilishi kasb-korga ko‘ra chegaralangan leksemalar. ishlatilishi territoriyaga ko‘ra chegaralangan til hodisalari dialektizm deyi-ladi (yunoncha dialеktos - (tilning mahalliy ko‘rinishi(). dialektizm – umumtilga emas, balki shu umumtilning mahalliy ko‘ri-nishlari bo‘lgan dialektlarga xos hodisa; shunga ko‘ra bular odatda biror dialektning vakillari nutqida ishlatilib, ko‘pincha boshqa dialektlarning vakillariga, shuningdek adabiy tilga ham xos bo‘lmaydi. dialektizm asosan uch turli: 1. lug‘aviy dialektizm – lug‘aviy birliklardagi turi (misollari quyiroq-da). 2. grammatik dialektizm – grammatik hodisalardagi turi (masalan, ba'zi dialektlarda o‘rin ma'nosi uchun -ga, aksincha, jo‘nalish ma'nosi uchun -da ishlatilishi kabi). 3. fonetik dialektizm …

umtil boyligiga aylanishi ma'lum shart-sharoitga bog‘liq. masalan, shu dialektizm anglatgan ma'no uchun adabiy tilda boshqa nom bo‘lmasligi kerak; agar adabiy tilda shunday ma'noni anglatuvchi leksema bo‘lsa, yangi qabul qilinayotgan leksema leksik ma'no qirrasida, baho semasida, nutq ko‘rinishlariga xoslanish belgisida va boshqa jihatlarida ayrimlikka ega bo‘lishi lozim. biror dialektizmning adabiy tilga ko‘chishini boshqa bir hodisadan – dialektizmning badiiy asarda ishlatilishidan farqlash kerak. badiiy asarda ishlatilgan har bir leksema adabiy tilga qabul qilingan deb qaralmaydi. badiiy asar voqelikni qanday bo‘lsa – shunday aks ettirishi sababli unda til hodisalari ham o‘z tabiiy holatida namoyon bo‘ladi. agar dialektizm biror muallif asarida-gina uchrab qolmay, barcha ishlatadigan lug‘aviy birlikka aylansa, umumlashib ketsa, shunda bunday birlik adabiy tilga kirib boradi. aks holda, badiiy asarda ishlatilganidan qat'i nazar, dialektizmligicha qolaveradi. masalan, abdulla qahhor o‘z povestini ("sinchalak") dialektizm bilan atadi, bu leksemani povest matnida ham ishlatdi. lekin shu bilan sinchalak- leksemasi adabiy til lug‘atiga o‘tdi deb bo‘lmaydi, albatta (adabiy …

a bor bir leksemaning turlicha talaffuzi; shunga ko‘ra bunday farqlanishlar leksik dialektizm deyilmaydi. 3- §. dialektizm deb belgilanuvchi birlik adabiy tilda (shuningdek boshqa dialektlarda ham) umuman yo‘q bo‘lishi yoki o‘z leksik ma'nosida, leksik ma'nosining tarmoqlanishida, baho semasida va boshqa jihatlarida farq-lanib turishi kerak. leksik dialektizm ikki turli bo‘ladi: a) dialektizm-leksema, b) dialektizm-semema. faqat shu dialektda-gina ishlatilsa-yu, adabiy tilda yo‘q bo‘lsa, dialektizm-leksema deyiladi. bunday leksema lug‘aviy birlik sifatida adabiy til uchun bus-butun yangi, noma'lum bo‘ladi. masalan, xamak-, sapcha-, balacha-, tugunak- (tuynak-) leksemalaridan har biri boshqa-boshqa dialektniki, bulardan birortasi ham adabiy tilga qabul qilinmagan. hozirgacha har bir territoriyada shu predmet o‘z leksemasi bilan anglatiladi. xuddi shuningdek holat narvon-, shoti-, zangi- leksemalariga ham xos. lekin bu misoldagi birinchi leksema, har holda, adabiy tilga olingan deb qaraladi (markaz joylashgan dialektning leksemasi ekanligi bilan izohlansa kerak). demak, dialektlardan biriniki bo‘lgan leksema adabiy tilga xos leksemaga aylanadi, qolganlari dealektizmligicha turadi. dialektga xos leksema adabiy tilga ba'zan …

ialektda pashsha- deyiladi va b. bu yerda leksemalar go‘yo o‘rin almashib qolgandek bo‘ladi. dialektlarga ko‘ra ba'zan leksemalarning ma'no hajmida ham farq mavjud bo‘ladi. buni dialektizm-sememaning bir ko‘rinishi deb baholash kerak. masalan, ba'zi dialektlarda meva turlaridan birining ho‘li ham, qurug‘i ham o‘rik- deb nomlanaveradi, boshqa bir dialektda esa o‘rik- deb faqat ho‘l mevaga aytiladi, qurug‘i esa turshak- deyiladi. demak, o‘rik- leksemasining ma'no hajmi bir dialektda keng, boshqa dialektda esa tor bo‘lib chiqadi. ishlatilish doirasi kasb-korga ko‘ra chegaralangan lug‘aviy birliklar professionalizm deyiladi (lot. professio - (kasb-kor(, (mutaxassislik(). dialektizm ma'lum joyda yashovchilar uchun-gina tushunarli bo‘lsa, professionalizm ma'lum kasb-kor egalari doirasida ishlatilib, shularga tushunarli bo‘ladi. o‘z dialektining ta'siri bilan izohlanadigan ba'zi ayrimliklarni hisobga olmaganda, shu kasb egasi qaysi territoriyada yashashidan qat'i nazar, professionalizm ular uchun odatda umumiy bo‘ladi. professionalizmlarning asosiy qismini har bir kasb-korda shu sohaning terminlari tashkil qiladi. masalan, ipakchilik terminlari kabi. professionalizm turli fan-texnika, maktab-ma'orif sohalarida, ma'muriy-xo‘jalik ishlarida va boshqa sohalarda ham …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksemalarning ( leksosememalarning ) ishlaтilish doirasi"

1405665145_56125.doc leksemalarning (leksosememalarning) leksemalarning ( leksosememalarning ) ishlaтilish doirasi reja: 1. leksemalarning (leksosememalarning) zamoniyligi 2. leksemalarning (leksosememalarning) zamoniyligi 3. n e o l o g i z m 4. a r x a i z m 5. i s t o r i z m 6. arxaizm va istorizm 7. lug‘aт boyligidagi o‘z qaтlam va o‘zlashgan qaтlam 8. hozirgi adabiy o‘zbek тili тasvirlangan lug‘aтlar haqida leksemalar ishlatilish doirasi jihatidan avvalo ikkiga guruhlanadi: ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlam va ishlatilish doirasi chegaralangan qatlam. ishlatilish doirasi chegaralanmagan qatlamni barcha o‘zbeklar uchun umumiy bo‘lgan leksemalar tashkil qiladi. bu qatlamdagi leksemalar, yashash joyi, kasbi, madaniy saviyasi, jinsi, yoshi va boshqa belgilaridan qat'i nazar, o‘z...

Формат DOC, 266,0 КБ. Чтобы скачать "leksemalarning ( leksosememalarning ) ishlaтilish doirasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksemalarning ( leksosememalar… DOC Бесплатная загрузка Telegram