birikmalar тizimi

DOC 200.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405597848_55888.doc b i r i k m a l a r т i z i m i birikmalar тizimi reja: 1. sifatlovchili birikma 2. qaratuvchili birikma 3. i z o f a b i r i k m a s i 4. izohlovchili birikma 5. тa'kidlovchili birikma 6. тo‘ldiruvchili birikma 7. vositasiz to‘ldiruvchi 8. vositali to‘ldiruvchi 9. yig‘iq birikma va yoyiq birikma 1- §. leksemashaklning odatda leksemaga tobelanishi bilan tuziladigan lisoniy birlikka b i r i k m a deyiladi: azim tollar- kabi. birikma – ikki a'zoli sintaktik birlik. asosan birinchi a'zo tobe, ikkinchi a'zo hokim holatda bo‘ladi. birinchi a'zo ikkinchi a'zoga semantik, grammatik, fonetik jihatdan tobelanadi: a) ikkinchi a'zoning belgisini bildiradi, b) tobe grammatik shaklda bo‘ladi. d) urg‘u jihatidan ham birlashadi. "тobe a'zo x hokim a'zo" tuzilishli birikmaning birinchi a'zosi leksemashakl bilan (biror sintaktik vazifani bajara olish darajasida grammatik shakllangan leksema bilan) ifodalanadi, shunga ko‘ra sintaktik bo‘lak vazifasida keladi; …

bir butun holda biror sintaktik vazifada kela olish darajasida grammatik shakllangan birikmaga birikmashakl deyiladi. masalan, azim tol- birikmasi sonlovchi va turlovchi qo‘shilganidan keyin azim tollarni kabi birikmashaklga aylanadi va vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida keladi, nominativ birlik sifatida tushuncha anglatishga xizmat qiladi. miyaning til xotirasi markazida leksemashakllarni tuzish haqida axborat bo‘lganidek, birikma tuzish haqida ham axborat mavjud; ana shu axboratda birikmaning turli qoliplari va ularni lisoniy birliklar bilan to‘ldirish qoidalari mujassamlashgan bo‘ladi. leksemashakl holatida bo‘lish birikmaning asosan tobe a'zosida voqe bo‘ladi, shuni hisobga olib birikmalarning turlari shu tobe a'zosiga ko‘ra nomlanadi: sifatlovchili birikma, qaratuvchili birikma, izohlovchili birikma, izofa birikmasi, ta'kidlovchili birikma, to‘ldiruvchili birikma, hollovchili birikma. yuqoridagi atamalarga monand ravishda ushbu birikmalarning hokim a'zosi sifatlanmish, qaralmish, izohlanmish, izofalanmish, ta'kidlanmish, to‘ldirilmish, hollanmish deb yuritiladi. sifatlovchili birikma 2- §. bunday birikma "sifatlovchi x sifatlanmish" qolipida tuziladi, ikkinchi – hokim a'zo odatda ot leksema bilan ifodalanadi, birinchi – tobe a'zo ot leksemaning biror belgisini bildiradi; birikma …

rt kishi- , ikkinchi qavat- kabi; 3) olmoshlarning sifat tabiatli turlari: shu kecha- , bir necha daqiqa- kabi; 4) ot leksemaga tobelanib kelgan ravish leksemashakl: ancha vaqt- , juda ko‘p odam- kabi; 5) predmetning belgisini ifodalash uchun ishlatiladigan ot leksema: baxmal do‘ppi- , sopol tovoq- , shoyi ko‘ylak- , oltin yaproq- kabi; 6) fe'lning sifatdosh leksemashakli: o‘tgan hafta- , bezatilgan patnis- , yozilayotgan hikoya- kabi; 7) ot leksemaga -day, -dagi shakl yasovchisini qo‘shib hosil qilingan leksemashakl: oydek yuz- , cho‘g‘day ko‘z- , ariqdagi suv- , tomorqadagi jo‘xorizor- kabi. (o‘xshatish ma'nosini ifodalovchi -day morfemasi qo‘shilgan ot leksemashakl sifat leksemaga ham sifatlovchi bo‘lib keladi: musichaday beozor- , to‘sday tim qora- kabi). 4- §. 1- - 5- bandlardagi leksemashakl tarkibida sintaktik aloqani ta'minlovchi morfema qatnashmaydi, leksemashakl (sifatlovchi( sintaktik semasini qo‘shish bilan yuzaga keladi. 6-, 7- bandlardagi leksemashakl tarkibida uning sifatlovchi vazifasida kelishini ta'minlovchi morfema qatnashadi, lekin shakl o‘zgartiruvchi emas, balki shakl yasovchi qo‘shiladi. …

i, lekin o‘rni bilan boshqa tur morfema qo‘shilishi mumkin. 1- - 5- bandlarda tasvirlangan sifatlovchi sifatlanmishi bilan bitishuv usulida tobelanadi deyish to‘g‘ri, chunki bu yerda sifatlovchi (birikmaning tobe a'zosi) sifatlanmishiga (birikmaning hokim a'zosiga) sintaktik vazifani ta'minlaydigan morfema qo‘shilmagan holda, to‘g‘ridan to‘g‘ri sintaktik bog‘lanadi. 6-, 7- bandlarda tasvirlangan leksemashakllar tarkibida sintaktik vazifani ta'minlovchi morfema qatnashadi, lekin shunga qaramay bu yerda ham sifatlovchi sifatlanmishiga bitishuv usulida tobelanadi deyiladi. ko‘rinadiki, sintaktik tobelanishning bitishuv aloqa turini boshqacha ta'-riflash lozim: birikmaning tobe a'zosi hokim a'zosiga sintaktik vazifani ta'minlaydigan shakl o‘zgartiruvchi qo‘shilmagan holda bog‘lansa, bitishuv aloqasi deyiladi. 5- §. sifatlovchi-sifatlanmish birikmasida sifatlovchining o‘rni muqim: bevosita sifatlanmishning oldida joylashadi; bu tur birikma a'zolarida tartib erkinligi ham yo‘q. lekin sifatlovchi-sifatlanmish aloqasida tartib hal etuvchi omil deyish asosli emas. hal etuvchi deb semantik omilni ta'kidlash lozim: predmet tushunchasini anglatadigan birlik keyin, uning belgisini bildiradigan birlik oldin joylashadi. ikkinchi o‘rinda grammatik omil turadi: oldin tobe grammatik shaklli a'zo joylashadi. asli …

ovchisi obyektiv voqelikka ko‘ra tanlab qo‘shiladi; turlovchi esa birikmaning boshqa bir leksema yoki birikma bilan sintaktik bog‘lanishi natijasida qo‘shiladi, shunga ko‘ra ikkinchi a'zo (birikma yaxlitligicha) asli leksema (birikma) holatida bo‘ladi, leksemashaklga (birikmashaklga) keyingi sintaktik bog‘lanish natijasida aylanadi: hovlining o‘rtasi- , cholning nabirasi- kabi: predmet ma'nosini anglatadigan leksema son-lovchi qarat-qich keli-shigi x predmet yoki belgi ma'nosini anglatadigan leksema son-lov-chi nis-bat-lov-chi - l e k s e m a sh a k l l e k s e m a q a r a t u v ch i q a r a l m i sh q a r a t u v ch i l i b i r i k m a (ch o l n i n g n a b i r a s i-)- ma'no munosabati jihatidan qaralmishdan anglashiladigan predmet yoki belgi qaratuvchidan anglashiladigan predmetga (predmet tasavvuridagi belgi-ga) tegishli ekani (nisbat berilayotgani) ifodalanadi: o‘rta hovliga, nabira …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "birikmalar тizimi"

1405597848_55888.doc b i r i k m a l a r т i z i m i birikmalar тizimi reja: 1. sifatlovchili birikma 2. qaratuvchili birikma 3. i z o f a b i r i k m a s i 4. izohlovchili birikma 5. тa'kidlovchili birikma 6. тo‘ldiruvchili birikma 7. vositasiz to‘ldiruvchi 8. vositali to‘ldiruvchi 9. yig‘iq birikma va yoyiq birikma 1- §. leksemashaklning odatda leksemaga tobelanishi bilan tuziladigan lisoniy birlikka b i r i k m a deyiladi: azim tollar- kabi. birikma – ikki a'zoli sintaktik birlik. asosan birinchi a'zo tobe, ikkinchi a'zo hokim holatda bo‘ladi. birinchi a'zo ikkinchi a'zoga semantik, grammatik, fonetik jihatdan tobelanadi: a) ikkinchi a'zoning belgisini bildiradi, b) tobe grammatik shaklda bo‘ladi. d) urg‘u jihatidan …

DOC format, 200.5 KB. To download "birikmalar тizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: birikmalar тizimi DOC Free download Telegram