lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati

DOC 243,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405666354_56155.doc lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati reja: 1. lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati 2. gapshakl bo‘laklarining nutqiy voqelanishi 3. eganing sodda birikmashakl bilan ifodalanishi 4. eganing murakkab birikmashakl bilan ifodalanishi lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati 1- §. ikki leksemaning o‘zaro sintaktik-semantik bog‘lanishi bilan b o g‘- l a n m a hosil bo‘ladi: qalin kitob- kabi. bunday sintaktik-semantik hosila sintagma deb ham ataladi. bu termin tilshunoslikda ikki har xil hodisani – nutqning fonetik bo‘linishiga xos hodisani ham, sintaktik birlikni ham anglatadi; shu sababli bu termin ishlatilmadi. o‘zbek tilshunosligida bog‘lanmani qo‘shilma termini bilan atash ham paydo bo‘ldi. bu termin mazmunan mos emas: bog‘lanma tobelik asosida tuziladi, qo‘shilma termini esa tenglikka asoslanadigan hodisa uchun mos. masalan, uyushiq qator qismlari tenglik asosida qo‘shiladi, demak, asli shunday sintaktik hodisani qo‘shilma deb nomlash o‘rinli. bog‘lanma bog‘lashuv asosida hosil bo‘ladi; bunda bir leksema …

aklni bog‘laydi: ikki imorat- kabi; d) fe'l leksemashaklni bog‘laydi: qurilayotgan imorat- kabi; e) belgi ifodalaydigan olmoshni bog‘laydi: shunday imorat- kabi; 2) ega vazifasida kelib kesim vazifasidagi leksemashaklni bog‘laydi: a) tuslovchili fe'l leksemashaklni bog‘laydi: imorat quriladi kabi; b) sifat leksemashaklni bog‘laydi: imorat baland kabi; d) ot leksemashaklni bog‘laydi: bu imorat – maktab kabi. 2. qaralmish vaziyatida kelib qaratuvchi vazifasidagi ot leksemashaklni bog‘laydi: imoratning eni- kabi. ot leksemashakl quyidagi vazifalarda bog‘lanadi: 1) qaratuvchi vazifasida: imoratning eni- kabi; 2) to‘ldiruvchi vazifasida: imoratni qur- kabi; 3) kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllangan hollovchi vazifasida: ko‘chada uchrash- , imorat uchun ol- kabi; 4) kesim vazifasida: bu imorat – maktab kabi. undalma vazifasida kelgan ot leksemashakl gap tarkibidagi leksemashakl bilan bog‘lanmaydi va b. sifat leksemashakl predmetning belgisini anglatadi, shunga ko‘ra sifatlovchi vazifasida ham, kesim vazifasida ham, shuningdek hollovchi vazifasida ham boshqa leksemaga bog‘lanadi. ravish leksemashakl ham shunday xususiyatga ega; farqi shuki, sifat uchun birlamchi vazifa – sifatlovchi …

leksemalar kishi otlari va narsa otlari deb guruhlanganidek, sifat leksemalarga ham shunga o‘xshash guruhlanish xos. sifat leksemalarning ma'lum bir qismi kishiga xos belgini, ma'lum bir qismi narsaga xos belgini, qolgan qismi esa ham kishiga, ham narsaga xos belgini anglatadi. sifat leksema bilan ot leksemaning bog‘lashuv imkoniyati ana shunday semantik omil ta'sirida umumiy yoki cheklangan bo‘ladi. bunday semantik omilni atalganlik hodisasi deb nomladik. masalan, novcha yigit- , pakana yigit- deyiladi-yu, lekin novcha bino-, pakana bino- deyilmaydi (baland bino-, past bino- deyiladi), chunki novcha-, pakana- leksemalari kishiga xos belgini anglatadi. yaxshi leksemasining atalganligi umumiy, shunga ko‘ra yaxshi odam-, yaxshi imorat- birikmalari tuzilaveradi. umuman, atalganlik hodisasi o‘zbek tilshunosligida maxsus o‘rganilmagan. atalganlik hodisasidan qat'i nazar, ikki leksema bog‘lashuvi uchun ularga xos leksik ma'nolarning ideografik semalari tarkibida zid semalar bo‘lmasligi, aksincha, umumiy, betaraf ideografik semalar bo‘lishi lozim. masalan, nonni ye- , sutni ich- kabi birikma tuziladi-yu, lekin nonni ich- , sutni ye- kabi birikma tuzilmaydi; …

ksemaga ega vazifasidagi leksemashakldan (yoki nazarda tutilgan bajaruvchidan) anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga muvofiq ravishda tuslovchi qo‘shiladi (bo‘lishli-bo‘lishsizlik, mayl, zamon ko‘rsatkichlari obyektiv voqelikka ko‘ra qo‘shiladi). ega ishlatilmaydigan gapshakllarda harakat-holatning bajaruvchisi mavhum tasavvur qilinadi, tuslovchi ham shaxs-sonni mavhum ifodalaydi. ayrim adabiyotlarda avval fe'l leksemashakl tarkibiga tuslovchi qo‘shiladi, keyin ana shu tuslovchiga xos valentlikning voqelanishi sifatida ega (bajaruvchi) belgilanadi degan fikr aytildi. valentlik leksemalarga-gina emas, morfemalarga ham xos xususiyat degan g‘oya olg‘a surilib, tuslovchilardan ham valentlik xususiyati qidirildi; ushbu g‘oyani tasdiqlashga intilish yuqoridagi g‘ayrimantiqiy fikrni aytishga majbur qildi. barcha tillar sintaksisida avval fikr predmeti-ega (bajaruvchi) aniqlanib, keyingina kesim vazifasida keladigan leksemaga tuslovchi shu fikr predmetidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga mos holda tanlab qo‘shiladi. bu-aksioma. тuslovchining fikr predmetidan, gapshaklning ega bo‘lagidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosi asosida tanlab qo‘shilishini, masalan, quyidagi hodisa so‘zsiz tasdiqlaydi: uyushiq qator bilan ifodalangan ega tarkibida i shaxs kishilik olmoshi qatnashsa, kesimga i shaxs ko‘plik tuslovchisi, ii shaxs kishilik olmoshi qatnashsa, ii shaxs ko‘plik …

langan leksemashakl bo‘lib, ot leksemaga bog‘lanadi. fe'lning ravishdosh shakli asosan hollovchi vazifasiga xoslangan leksemashakl bo‘lib, fe'l leksemaga bog‘lanadi. fe'lning otdosh shakli ega vazifasida kelsa, kesimni o‘ziga bog‘laydi; boshqa vazifalarda kelsa, odatda bog‘lanadi. yuqoridagi to‘rt leksemashakldan tuslovchili leksemashakl ham xuddi sifatdosh leksemashakl, ravishdosh leksemashakl singari tobelanadi; faqat otdosh leksemashakl qaysi kelishik yoki ko‘makchi bilan shakllanishiga qarab o‘ziga tobelaydi yoki tobelanadi. 4- §. fe'l leksemalarning deyarli barchasida hollovchini bog‘lash xususiyati mavjud. har qanday harakat-holat ma'lum makonda va zamonda, ma'lum maqsad va sabab bilan, ma'lum tarzda va darajada voqe bo‘ladi; shularga ko‘ra fe'l leksemaga bir-birini istisno qilmaydigan bir necha hollovchi tobelanib kelaveradi. bunday bog‘lashuvda fe'l leksemaning leksik ma'nosi hollovchilarning qaysi ma'no turi bilan saylab bog‘lanishini oldindan belgilab turmasa, valentlik haqida gapirish noo‘rin. har qanday bog‘lanishni valentlik deb tushuntirish valentlik hodisasini bog‘lashuv hodisasiga tenglashtirib qo‘yadi. hollovchini o‘ziga tanlab tobelash xususiyati (valentlik) ayrim fe'llarga xos. masalan, ket- leksemasiga qayerdan (bu yerdan) qayerga (boshqa yerga) so‘roqlariga …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati"

1405666354_56155.doc lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati reja: 1. lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati 2. gapshakl bo‘laklarining nutqiy voqelanishi 3. eganing sodda birikmashakl bilan ifodalanishi 4. eganing murakkab birikmashakl bilan ifodalanishi lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati 1- §. ikki leksemaning o‘zaro sintaktik-semantik bog‘lanishi bilan b o g‘- l a n m a hosil bo‘ladi: qalin kitob- kabi. bunday sintaktik-semantik hosila sintagma deb ham ataladi. bu termin tilshunoslikda ikki har xil hodisani – nutqning fonetik bo‘linishiga xos hodisani ham, sintaktik birlikni ham anglatadi; shu sababli bu termin ishlatilmadi. o‘zbek tilshunosligida bog...

Формат DOC, 243,5 КБ. Чтобы скачать "lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: lisoniy birlik sifatida leksema… DOC Бесплатная загрузка Telegram