fe'l leksema shakllar tizimi

DOC 179.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405602733_55950.doc fe'l leksemashakllar tizimi fe'l leksema shakllar tizimi reja: 1. fe'l leksemashakllar tizimi 2. fe'lning boshqa turkumlarga monand shakllarida leksemashakllar 3. ravishdosh shakllarida leksemashakllar 4. fe'lning tuslanishli leksemashakllari 5. fe'l leksemashakllar bilan tuziladigan ayrim murakkab qurilmalar 6. kesimlik leksemashakllari тizimi fe'l leksemashakllar tizimi 1- §. fe'l leksemashakllar murakkab tarkibli bo‘lib, quyida ikki qismga ajratib tasvirlanadi: 1) fe'lning boshqa turkumlarga monand (otdosh, sifatdosh, ravishdosh) leksemashakllari, 2) fe'lning tuslanishli leksemashakllari. fe'lning otdosh, sifatdosh, ravishdosh shakllarini yasovchi morfemalar qo‘shilgungacha fe'l leksema bir necha grammatik hodisa bo‘yicha tavsif olgan bo‘ladi. avvalo fe'l leksemalar o‘timsiz (flsiz) va o‘timli (flli) deb ajratiladi. o‘timsiz fe'l leksemaga ko‘pincha bevosita bo‘lishli-bo‘lishsizlik (b) paradigmasining ko‘rsatkichi qo‘shiladi, natijada fe'l leksemashaklning sifatdosh, ravishdosh yasovchisi qo‘shiladigan oldingi qismi "flsiz ( b|" tarkibiga ega bo‘ladi. bo‘lishli (bli) va bo‘lishsiz (bsiz) shakl ko‘rsatkichlarini hisobga olsak, bu tarkibning ikki ko‘rinishi namoyon bo‘ladi: "flsiz ( bli |" va "flsiz ( bsiz |". ayrim o‘timsiz leksemalarga -msira, -qira, …

atijada ushbu tarkibning "flsiz ( ort ( na ( bli|", "flsiz ( ort ( nm ( bli|", "flsiz(ort(na(bsiz|", "flsiz ( ort ( nm ( bsiz |" ko‘rinishlari namoyon bo‘ladi. fe'l leksemashakl qolipining otdosh, sifatdosh, ravishdosh yasalishiga asos bo‘ladigan bunday qismi o‘timli fe'l leksemalarda o‘timsiz fe'l leksemalardagidan ko‘ra murakkabroq. eng sodda tarkib "flli ( n + b |" shakliga ega; aniq va majhul nisbatlarni, bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllarni hisobga olsak, bu tarkib "flli ( na ( bli |", "flli ( nm ( bli|", "flli ( na ( bsiz |", "flli ( nm ( bsiz | " ko‘rinishlarida namoyon bo‘ladi. yuqoridagi tarkibda nisbat ko‘rsatkichidan keyin ba'zan -sh 2 ((ko‘plik(), -sh 3 ((sizlash() affiksi qatnashadi, natijada "flli ( na ( sh 2 || -sh 3 ( bli|" tarkibi namoyon bo‘ladi. o‘timli fe'lga o‘zlik, birgalik shakli yasovchisi qo‘shilsa, o‘timsizlashadi, natijada "flli ( o‘zl ( b |", "flli ( brg ( b |" tarkiblari namoyon …

ngi qismi tarkibidagi bo‘lishli-bo‘lishsizlik shakli bilan, qisman nisbat shakli bilan undan keyin qo‘shiladigan otdosh, sifatdosh, ravishdosh shakli yasovchilari orasida ham o‘zaro zich sintagmatik munosabat mavjud. asli fe'l leksemashaklning oldingi qismiga mansub hodisalar fe'llikka xos umumiy grammatik hodisalar bo‘lib, keyingi shakl yasalishlariga nisbatan asosan betaraf vaziyatda bo‘ladi. quyida fe'l leksemashakl qoliplarining yuqorida tasvirlangan oldingi qismi tarkiblarini keltirmay, otdash, sifatdosh, ravishdosh shakl yasovchilarining va shundan keyin qo‘shiladigan morfemalarning o‘zini tasvirlaymiz. fe'lning boshqa turkumlarga monand shakllarida leksemashakllar ravishdosh shakllarida leksemashakllar 2- §. hozirgi o‘zbek tilida ravishdosh shakli asosan -b morfemasi bilan, qisman -a(-y morfemasi bilan yasaladi; -gani, -gach, -guncha morfemalari bilan yasalish oz uchraydi. keyingi uch morfema boshlanishidagi tovush bilan ular qo‘shiladigan asos oxiridagi tovush orasida zich sintagmatik munosabat voqe bo‘ladi: asos k, g tovushiga tugasa, bu affikslarning -kani, -kach, -kuncha allomorfemalari, q, g‘ tovushiga tugasa, -qani, -qach, -quncha allomorfemalari, boshqa tovushlarga tugasa, -gani, -gach, -guncha allomorfemalari qo‘shiladi va b. ravishdosh yasovchisidan keyin …

i. bunday hollovchi juft leksemashakl bilan ham ifodalanadi: titrab-qaqshab olislarga chekina boshladi kabi. 2) uyushiq kesimning oldingi, shaxs ko‘rsatmaydigan a'zosi bo‘lib keladi: idoraga borib, hisobchidan ish o‘rgana boshladi; kattaroq baliqlarni ajratib, qopga o‘rab qo‘ydi; qadahlar to‘latilib, endi so‘z boshlagan edi; qo‘shni xonaga jovon o‘rnatishib, uni moylashga kirishishdi kabi. 3) ergash gapning kesimi bo‘lib keladi: qornimiz nonga to‘yib, xonadonimizga nur kira boshladi; kon ochilib, katta binolar tusha boshladi kabi. 4- §. -a(-y ravishdosh yasovchisining -a allomorfemasi nutqda juda oz ishlatiladi: kela ishga tushib ketdi kabi. -y allomorfemasi nutqda ko‘p ishlatilib, odatda bo‘lishsiz shakldagi asosga qo‘shiladi va hollovchi vazifasida keladi: piyolaga quyishga ham sabri chidamay shishaning og‘zidan icha boshladi; ust-boshini yechmay karavotda chalqoncha yotibdi; idoraga chaqirtirmay o‘sha yerning o‘zida ishni bir yoq-lik qila boshlaganini ko‘rganda esa kabi. bunday hollovchi juft leksemashakl bilan ham ifodalanadi: uning so‘zlarini oqizmay-tomizmay yozib ola boshladi kabi. тakror tarzida ishlatilgan hollovchining birinchi qismi bo‘lishli shakldan yasalgan -b ravishdoshi …

bo‘lgach .. devzira guruchning kurmagini tera boshladi; chaqirgan kishisi kelavermagach ko‘chaga chiqib kuta boshladi kabi. 8- §. -guncha ravishdoshi ham bo‘lishli va bo‘lishsiz shakldagi asosdan yasalaveradi, hollovchi bo‘lib keladi: maktabga yetguncha gaplashib ketdik; o‘qishni tamomlamaguncha uylanmasligini aytdi kabi. bu ravishdosh shakli juft fe'l leksemadan ham yasaladi: yuvinib-kiyinishguncha yo‘lakda qadam tovushi ham eshitila boshladi kabi. ba'zan -guncha morfemasi qismlari orasida nisbatlovchi ishlatiladi: kelgunimcha tarqalmay turinglar; o‘z ko‘zing bilan ko‘rmaguningcha ishonma kabi. natijada -guncha ikki mustaqil affiksga ajralishi, bir morfemaga yaxlitlanib yetmaganligi ochiq ko‘rinadi. sifatdosh shakllarida leksemashakllar 9- §. hozirgi o‘zbek tilida fe'lning sifatdosh shakli asosan -gan, -yotgan, -digan morfemalari bilan yasaladi; -r(-s morfemasi bilan yasalish juda oz uchraydi; -ajak, -mish, -g‘usi, -asi affikslari bilan esa hozirgi o‘zbek tilida sifatdosh deyarli yasalmaydi. g tovushi bilan boshlanadigan sifatdosh yasovchisi bilan bunday morfema qo‘shiladigan asos oxiridagi tovush orasida zich sintagmatik munosabat voqe bo‘ladi. bunday o‘zaro ta'sir natijasida ushbu morfemalarning allomorfemalari va shularga bog‘liq holda …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fe'l leksema shakllar tizimi"

1405602733_55950.doc fe'l leksemashakllar tizimi fe'l leksema shakllar tizimi reja: 1. fe'l leksemashakllar tizimi 2. fe'lning boshqa turkumlarga monand shakllarida leksemashakllar 3. ravishdosh shakllarida leksemashakllar 4. fe'lning tuslanishli leksemashakllari 5. fe'l leksemashakllar bilan tuziladigan ayrim murakkab qurilmalar 6. kesimlik leksemashakllari тizimi fe'l leksemashakllar tizimi 1- §. fe'l leksemashakllar murakkab tarkibli bo‘lib, quyida ikki qismga ajratib tasvirlanadi: 1) fe'lning boshqa turkumlarga monand (otdosh, sifatdosh, ravishdosh) leksemashakllari, 2) fe'lning tuslanishli leksemashakllari. fe'lning otdosh, sifatdosh, ravishdosh shakllarini yasovchi morfemalar qo‘shilgungacha fe'l leksema bir necha grammatik hodisa bo‘yicha tavsif olgan bo‘ladi. avvalo fe'l leksemalar...

DOC format, 179.5 KB. To download "fe'l leksema shakllar tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: fe'l leksema shakllar tizimi DOC Free download Telegram