прагматик синонимия

DOC 64,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403352022_45235.doc аду www.arxiv.uz прагматик синонимия синонимия ҳодисаси тилшуносликда атрофлича ўрганилган масалаларидан биридир . лекин тилшунослигимизнинг ҳозирги кунги тараққиёти синонимия ҳодисасини нафақат лексик, грамматик сатҳда, балки прагматик жиҳатдан ҳам тадқиқ этишни тақозо этади. айниқса, бу ҳодисани тил ва нутқ босқичида ўзаро алоқадорликда тадқиқ этиш унинг ўзига хос янги-янги хусусиятларини очиб беради. чунки систем лексикология ва ҳозирги семасиология ҳамда ономосиология тилшуносликда муфассал тавсифланган луғовий синонимия масаласини янги нуқтаи назардан тадқиқ этиш муаммосини ўртага қўяди . шунинг учун бу ҳодисани тил ва нутқ босқичида ўзаро алоқадорликда ҳамда қарама-қаршиликда (оппозицияда) таҳлил этиш зарурати юзага келади . тил босқичида синонимия ходисаси муайян қолип сифатида мавжуд бўлиб, аташ ва ифода маъноси билан умумийликни ҳосил этади. масалан: афт, башара, дўхт, шихт, юз, ораз, чеҳра, жамол каби синонимлар аташ маъноси билан бир синонимлик қаторни ташкил этади. агар биз ҳар бир сўзни муайян белгилар билан ифодаласак, у ҳолда қуйидагича ҳолат юзага келади: а-афт. б-башара, д-дўхт, ш—шихт. ю-юз, о-ораз, ч-чеҳра, …

али ифодалаши мумкин. агар синонимия ҳодисаси синтактик бутунликлар-сўз бирикмаси ва гап доирасида бўлса ҳам юқоридагича ҳолат такрорланади. фақат синонимик қатор элементи сўз бирикмаси ёки гап бўлиб қолади. агар биз сўз бирикмасини сбn деб белгиласак. у ҳолда бундай синонимиянинг тил босқичида қолипи сбnқнсб тарзида ифодаланади. агар синонимик қатор элементи гап бўлса, гапни г-деб белгиласак, у ҳолда бундай синонимиянинг тил босқичидаги моделини гnқн тарзида ифодалаш мумкин. агар синонимик қатор элементи текст бўлса, тnқн тарзидаги модел билан ифодалаш мумкин бўлади. юқоридаги ҳолатларни умумлаштирадиган бўлсак, қуйидагича тарзда кўринишга эга бўлади: 1. сnқн-лексик синонимия 2. гршnқи-морфологик синонимия 3. гnқн-синтактик синонимия 4. сбnқн-синтактик синонимия 5. тnқн-матн синонимияси биз юқоридаги сўзнинг, грамматик шаклнинг, сўз бирикмасининг, гапнинг, матннинг аташ ва ифода маънолари ўзаро тенг келиб қолиш шарти асосидаги синонимия ҳодисасининг тил босқичидаги қолипларини кўриб чиқдик. кўриб ўтилган қолипларнинг нутқ босқичидаги монефестацияларида ўзига хос мураккаблик юзага келади. бундай мураккаблик, хаттоки чексизликкача етиб бориши мумкин. синонимия ҳодисаси нутқ босқичидаги ифода …

аъзан нутқий вазият ва контекст асосида “афт” сўзи дунёқараш, сўзланган нутқ, билим савияни ҳам ифодалаб келади. сўзловчи тингловчилар учун маъқул келмайдиган фикрлар, сўзлар айтса, тингловчи унга нисбатан “афтини қаранг!” гапини ишлатади. нутқий вазият ва объектив ҳолатдан биз “афт” сўзи орқали инсоннинг юзини эмас, умумий дунёқарашини англаймиз. бундай ҳолатнинг юзага келиши нутқий вазият билан боғлиқ бўлганлиги учун кўплаб келтириш мумкин. “афт” сўзнинг муайян нутқий вазият билан боғлиқ ҳолда ифодалаган маъноси прагматик маъно ҳисобланади2. шунинг учун юқорида кўриб ўтилгандек, “афт” сўзининг “уст-бош”, “дунёқараш” сўзлари ифодалаган маънолар билан тенг келган маъноси прагматик жиҳатдан юзага келганлиги, бу ҳодисанинг нутқ босқичидаги хусусийликларини таҳлил этишни талаб қилади. синонимия ҳодисасини лексик сатҳдаги хусусиятларини тўрт хил ёндашув асосида таҳлил этиш анъанага айланган. маъно томондан бир хиллиги, ўзаро парадигмада эркин алмашиниши, услубий ўхшашлиги ва контекстуал-матний боғлиқлик каби асослар орқали лексик синонимия тадқиқ этилади1. мантиқий боғлиқлик асосида ажратилган синонимлар нутқий жараёнда нутқий вазият билан боғлиқ бўлган маънолар ўхшашлиги орқали белгиланади. …

а нутқий вазиятда ушбу маъно билан иштирок этмайди. хаттоки, аташ маъносига ўхшамаган маъно касб этиши ҳам мумкин. бундай ҳолатнинг юзага келишига нутқий жараён, нутқий вазият, нутқдан ташқари оҳанг, имо-ишора, сўзловчи ва тингловчи ўртасидаги шартномавий муносабат таъсир этади. масалан: мувозанат сўзи-лексик жиҳатдан жисмларнинг қарама-қарши йўналган тенг кучлар таъсиридаги тинч, турғун ҳолати; қарама-қарши кучларнинг тенглашуви, уйғунлашуви туфайли содир бўлган нисбий турғунлик, осойишталик3 ни ифодалайди. ушбу сўз муайян нутқий вазиятда “муносабат” сўзи билан синонимик уяни ташкил этиши мумкин: табиат ҳодисалари ўртасида муносабат-табиат ҳодисалари ўртасидаги мувозанат. баъзан ўзаро боғлиқлик асосида синонимияни ташкил этади. шунинг учун уларнинг барчасини бир умумий ном-прагматик синонимия номи билан умумлаштириб, унинг ичида турувчи микросистемаларнинг ўзига хос томонларини ёки фарқланувчи хусусиятларини очиб бериш ҳозирги кунда долзарблик касб этмоқда. адабиётларда таъкидланаётган контекстуал, денотатив, оккозионал, пресуппозицион синонимлар лексик синонимлардан фарқланади. улар аташ маънолари билан эмас, нутқий-прагматик маънолари билан бир уяни ташкил этади. лс кс ос пс фарқланиш асослари + - - - 1. …

ия макросистемасининг элементи бўлади. синонимия макросистемасини ташкил этувчи элементлар ўртасидаги муносабатлар хилма-хил бўлиб, улар алоҳида мақола кўламига эга. шунинг учун улар ҳақида тўхталмадик. хуллас синонимия ҳодисасини ономосиологик таҳлили унинг ўзига хос янги қирраларини очиб беради. бу эса синонимия ҳодисаси билан боғлиқ бўлган бошқа лисоний бирликларнинг ҳам тадқиқида ўзига хос ўрин тутади. айниқса адабиётшуносликдаги герменевтика, тилшуносликдаги прагматик йўналишдаги илмий изланишларнинг моҳиятини очиб берувчи узвлардан бири сифатида алоҳида аҳамият касб этади. синонимия системаси лексик синонимия макросистема грамматик синонимия макросистема прагматик морфемик фразеологик синонимияси морфологик синонимия ос сыз ясовчилар восита историзмлар синонимияси синтактик синонимия дс шакл ясочилар неологизмлар синонимияси пс категориал ш.яс. кс нокатегориал ш.яс. архаизмлар синонимиясиси диалектологик синонимия т � қаранг; ҳожев а. ўзбек тили синонимларининг изощли луғати. т., 1974 йил, 3-6- бетлар; вешл л. м.современная лингвистическая семантика. м., 1990 г., 151-154-стр. новиков л.а. семантика русского языка.м., 1982 г., стр-222-242. � тоирова г. лексик синонимларни ўргатишдаги муаммолар. ўзбек тили ва адабиёти. � …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "прагматик синонимия"

1403352022_45235.doc аду www.arxiv.uz прагматик синонимия синонимия ҳодисаси тилшуносликда атрофлича ўрганилган масалаларидан биридир . лекин тилшунослигимизнинг ҳозирги кунги тараққиёти синонимия ҳодисасини нафақат лексик, грамматик сатҳда, балки прагматик жиҳатдан ҳам тадқиқ этишни тақозо этади. айниқса, бу ҳодисани тил ва нутқ босқичида ўзаро алоқадорликда тадқиқ этиш унинг ўзига хос янги-янги хусусиятларини очиб беради. чунки систем лексикология ва ҳозирги семасиология ҳамда ономосиология тилшуносликда муфассал тавсифланган луғовий синонимия масаласини янги нуқтаи назардан тадқиқ этиш муаммосини ўртага қўяди . шунинг учун бу ҳодисани тил ва нутқ босқичида ўзаро алоқадорликда ҳамда қарама-қаршиликда (оппозицияда) таҳлил этиш зарурати юзага келади . тил босқичида синонимия ходисаси муайя...

Формат DOC, 64,5 КБ. Чтобы скачать "прагматик синонимия", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: прагматик синонимия DOC Бесплатная загрузка Telegram