тил, лисон, меъёр ва нутк муносабати. тил сатхлари ва бирликлари

DOC 207,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1403179772_43740.doc тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати www.arxiv.uz тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати. тил сатҳлари ва бирликлари режа: 1. илмий билиш ва унинг босқичлари 2. фалсафий умис ва аҳвонинг лисоний тизимда воқеланиши 3. тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати 4. лисоний ва нутқий бирлик 5. лисоний парадигма ва унинг турлари 6. лисоний муносабат ва унинг турлари 7. лисоний зиддият ва унинг турлари илмий билиш ва унинг босқичлари илмий билиш – илмий тадқиқот йўли билан изланиш натижасида борлиқ ҳақида янги билим ҳосил қилиш. табиат ва жамиятдаги мураккаб, хилма хил ва ранг-баранг ҳодисалар моҳиятини, ривожланиш қонунларини илмий билишнинг аниқ усуллари мавжуд бўлиб, илмий тадқиқот ва изланишларнинг йўналишини ифодалайди. фалсафа ва фанда илмий билишнинг икки босқичи фарқланади: а) фаҳмий (эмпирик, амалий) билиш; б) назарий (идрокий, мантиқий) билиш. биринчи босқичда ўрганилаётган манба, унинг бўлимлари ва таркибий қисмлари, белги-хусусиятини аниқлаш, саралаш, изчиллаштириш ва тасвирлаш ишлари амалга оширилади. бунда асосий эътибор ўрганиш манбаининг ташқи, зоҳирий …

воий фаҳмий билиш ҳақида қосир этти фаҳмдин идрокни дея унинг чекланганлигига ишора қилса, немис шоири ҳёте: назария қуруқ ёғочдир деб назарий билишнинг ҳодисалардан узилганлигини уқтиради. хўш, билишнинг икки зарурий босқичи нуқтаи назаридан ўзбек тилшунослиги тараққиётини қандай баҳолаш мумкин? ўзбек тилшунослиги ўзининг (хх асрнинг 20- йилларидан 90-йилларигача) амалий босқични босиб ўтди. бу даврда амалга оширилган ишлар қуйидагилардан иборат эди: 1)тилнинг бўлимлари аниқланди; 2)ҳар бир бўлимга доир бирликлар чегараланди; 3)бирликларнинг зоҳирий аломатлари ёритилди. масалан, фонетика соҳасида ҳозирги ўзбек тилида 6 та унли, 25 та ундош борлиги аниқланиб, уларнинг бевосита сезги аъзоларига таъсир қилувчи хоссалари ўрганилди. унлилардаги лабланганлик-лабланмаганлик, тил орқа, тил ўрта, тил олди, юқори торлик, қуйи ва ўрта кенглик белгилари шулар жумласидандир. бироқ ҳар бир унлининг моҳияти-субстанциясига бу зоҳирий белгилар қай даражада дахлдор деган муаммо назарий ўрганиш жараёнида фонемаларнинг вариант-инвариантлик муаммоси остида тадқиқ қилинди. ҳар бир унлининг (ундошларнинг ҳам) моҳияти назарий усулларда очиб берилди. шундай ҳолатни морфологияда ҳам кузатиш мумкин. бунда сўз …

иётчи келишикнинг ҳар бир қўлланишидаги фарқдан «кўз юмиб», умумий жиҳатни қидиради. фарқларнинг (китоб), (опа), (уй), (йиғи) ва бошқа сўзлар таъсирида эканлигини назарий йўл билан аниқлайди ва шу асосда қаратқич келишигининг моҳиятини очади. назарий ўрганиш жараёнида тил ҳодисаларида зоҳирий (нутқий) ва ботиний (лисоний) жиҳат фарқланади. ҳар бир бирлик ёндошлари билан ўзаро муносабатда ўрганилади, уларга тизимий ёндашилади. масалан, юқоридаги мисолнинг биринчисида (гулноранинг китоби) қаратқич келишигининг «қарашлилик», иккинчисида (гулноранинг опаси) «мансублик» нутқий (хусусий) маънолари воқеланган. бироқ қаратқич келишиги шаклининг барча қўлланиши учун умумий жиҳат - «олдинги исмни кейинги исмга тобелаш» маъноси бевосита кузатишда берилмаган ва лисоний аҳамиятга эга. бу умумийлик юқоридаги мисолларда «cалим сўзининг опа сўзига қаратувчилик муносабатини ифодалаш», иккинчиси «ҳалим сўзининг китоб сўзига қаратувчилик муносабатини ифодалаш» тарзида бевосита кузатишга чиққан, сезги аъзоси билан ҳис қилинадиган қиймат касб этиб хусусийлашган. эмпирик тилшунос ҳар бир бирликни алоҳида-алоҳида текширади. масалан, [а] унлисини бошқа унлисиз, бирор замон ёки келишик шаклини бошқасидан ажратиб, узиб олган ҳолда ўрганади. …

флари асосида қисқача умис деб атаймиз) нарсаларнинг бевосита кузатишда берилмаган субстанцияси бўлиб, ақлий, идрокий усул билан англанади. иккинчи жиҳат эса (аҳво – алоҳидалик, ҳодиса, воқелик, оқибат) умис нинг воқеланиши бўлиб, уни тадқиқотчи, ўрганувчи киши сезги аъзолари ёрдамида ҳис қила олади. ҳар бир нарсада умис турлари (умумийлик, моҳият, имконият, сабаб) яхлит ҳолда мавжуд бўлади ва аҳво турлари биргаликда (алоҳидалик, ҳодиса, воқелик, оқибат) яхлит ҳолда воқеланади. масала моҳиятини яққолроқ тасаввур қилиш учун ҳаммага тушунарли бўлган ҳаётий бир далилга мурожаат қиламиз. ҳовлида бешта ҳар хил ўрик дарахти бўлиб, улар бевосита кузатишда берилган, сезги аъзолари ёрдамида уларни ҳис қила оламиз. лекин онгимизда яхлит ўрик тушунчаси мавжуд. у бевосита кузатишда берилмаган бўлиб, ақлий йўл билан тикланган. фалсафада ана шу «умуман ўрик»ка нисбатан умис, муайян, кўз олдимизда турган ўрикка нисбатан аҳво атамасини қÿллаш мумкин. бевосита кузатишда берилмаган умис ва сезгилар ёрдамида ҳис қилиш мумкин бўлган аҳвонинг бири иккинчисисиз бўлмайди. масалан, «умуман ўрик» тушунчаси хусусий, якка, алоҳида …

н аҳво сифатидаги муайян ўриклар такрорланмайди. кесилган бир ўрикни қайта экишнинг иложи йўқ. аммо қанча ўрик кесилганию экилгани билан умуман, ўрик умиси ўзгармасдан тураверади. умис барқарор, аҳво ўткинчидир. 3.умис сифатида «умуман ўрик» битта. аммо ўрик аҳволари чексиз. шу кунгача мавжуд бўлган ва келажакда экиб, ўстириладиган ўриклар сонини тасаввур қилиб бўлмайди. аммо умис битталигича тураверади. умис ва аҳво муносабати фалсафада субстанция ва акcиденция, тасаввуфда зот ва тажалли сифатида қаралади. хўш, фалсафий умис ва аҳво тил ҳодисаларга нисбатан қандай татбиқ этилади? (қалин), (қора), (катта) сўзларидаги [а] товушларини талаффуз қилайлик. сезгиларимиз 6 та [а] унли товушни ҳис қилади. бундаги бирорта (а) товушини қайта талаффуз қилиб бўлмайди. қайта айтилгани эса энди еттинчи (а) товуши бўлади. талаффуз қилинган (а) товушини (бошқа товушларни ҳам) қайта талаффуз қилиш мумкин эмас ва ҳар бир қайта айтилган товуш янги экан, демак, нутқимиздаги (а) товушлари чексиз бўлиб, ҳеч қачон такрорланмайди ва сезги аъзолари ёрдамида ҳис қилинади (айтганда эшитилади, ёзганда ўқилади). …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "тил, лисон, меъёр ва нутк муносабати. тил сатхлари ва бирликлари"

1403179772_43740.doc тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати www.arxiv.uz тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати. тил сатҳлари ва бирликлари режа: 1. илмий билиш ва унинг босқичлари 2. фалсафий умис ва аҳвонинг лисоний тизимда воқеланиши 3. тил, лисон, меъёр ва нутқ муносабати 4. лисоний ва нутқий бирлик 5. лисоний парадигма ва унинг турлари 6. лисоний муносабат ва унинг турлари 7. лисоний зиддият ва унинг турлари илмий билиш ва унинг босқичлари илмий билиш – илмий тадқиқот йўли билан изланиш натижасида борлиқ ҳақида янги билим ҳосил қилиш. табиат ва жамиятдаги мураккаб, хилма хил ва ранг-баранг ҳодисалар моҳиятини, ривожланиш қонунларини илмий билишнинг аниқ усуллари мавжуд бўлиб, илмий тадқиқот ва изланишларнинг йўналишини ифодалайди. фалсафа ва фанда илмий билишнинг икки босқичи фарқланади: ...

Формат DOC, 207,0 КБ. Чтобы скачать "тил, лисон, меъёр ва нутк муносабати. тил сатхлари ва бирликлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: тил, лисон, меъёр ва нутк мунос… DOC Бесплатная загрузка Telegram