туркий тилларнинг грамматик курилиши

DOC 67,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1
1403005307_43211.doc туркий тилларнинг грамматик қурилиши www.arxiv.uz туркий тилларнинг грамматик қурилиши режа: 1. туркий тилларда ўзак ва аффикс. 2. эалик, келишик ва грамматик категориялар. 3. туркий тилларнинг синтактик хусусиятлари. туркий тилларни бошқа гуруҳга мансуб тиллардан фарқлаб турувчи асосий белгиларини кўрсатиб бериш. туркий тиллар фақат келиб чиқиш жиҳатидан қариндош тиллар бўлиб қолмасдан, ҳозирги пайтда типологик жиҳатдан ҳам бир хил:тилларнинг морфологик классификацияси бўйича агглютинатив тиллар группасига киради. туркий агглютинатив тилларнинг ўзига хос ҳусусияти қуйидагилардан иборат: 1.сўз доимо ўзакдан бошланади. 2.ўзак, асосан, ўзгармайди. 3.сўз формалари асосан аффикслар воситасида ҳосил бўлади. 4.сўз формалари фақат бир ўзакдан хосил қилинади. 5.ўзак ва аффикс органиқ бирикиб кетмайди, улар орасидаги чегара аксарият холларда аниқ ва равшан бўлади. масалан, бошланди сўз формасида бош - ўзак, -ла -феъл ясовчи аффикс ва -ди- замон ясовчи, булар бир-биридан ажралиб туради. 6.ҳар бир грамматик маънони ифода этишда алоҳида аффикс қўшилади, шунинг учун бир сўз формасида бир неча аффикс кетма-кет келади: масалан: сўзлашганингизни, сез = …
2
тилшунослар эса сгс тип ўзакларнинг тараққиёти натижасида хосил бўлган дейдилар. сгстип ўзак бирламчи эканини исботлаш мақсадида, масалан, бол-феълининг тараққиёт натижасида ўғуз группа тилларида ол, икки товуш ҳолатига келиб қолганини кўрсатадилар. сгстип ўзакка нисбатан кейинги ҳодиса деб ҳисобловчилар эса ҳозир уч товушга эга анчагина ўзаклар туркий ёзма ёдгорликларидан мисол келтирадилар. са- (сана), бо-(богла ) йу (юв), си-(син) қабилар. демак, туркий ўзак ҳакида уч хил фикр мавжуд бўлса, булардан чинчиситугрирокдир. чунки, биринчидан,туркий ўзак дахлсиз булиб, ҳар қандай узгариш,асосан, нутк оқимида ўзакдан кейин қўшилган воситалар ёрдамида содир бўлади, иккинчидан, агглютинация қоидасига биноан янги маъно ўзакдан муайян товушни тишлаш билан эмас, балки товуш қушиш билан юзага келади. туркий тиллар тараққиётининг барча босқичларида янги сўз ўзакка аффикс қўшиш билан хосил килинади. туркий тилларда аффиксларнинг турларидан аффикслар мавжуд булиб,ўзакдан кейин кушилади. префикс, инфикс каби аффикс турлари туркий тилларда булмайди. агар бирор туркий тилда префикс учраса,масалан,ўзбек тилида, у бошқа тилни таъсирида пайдо бўлган,яъни узлашган булади. туркий тиллардаҳар …
3
ган, соган, оган, каби кўринишда қўлланилади. урхун-енисей ёзуви ёдгорликларида,"девону -луғотит турк" асарида ҳозирги туркий тиллардаги айрим сўзлар таркибида восити келишиги формаларисакланиб колган. масалан,ёзин-кишин, остин устун қабилар. қадимги туркий тилларда жуналиш-урин келишиги ҳам булиб,унинг формаси ра-ру кўринишларига эга бўлган. бу келишик аффикси ичра, сунгра, узра каби сўзлар.таркибида ўзак билан бирлашган ҳолда учрайди. хулоса қилиб айтганда, қадимги туркий тилларда макон маъноси ифода этувчи формалар кенг таркалган булиб,тил тараққиёти проццесида бу маънони ифода этувчи формалар,миқдор жиҳатдан анча кам. муаммо: қадимда қадимги турк тилида мавжуд бўлган восита келишигининг грамматик категория сифатида йўқ бўлиб кетишининг сабаблари нимада? грамматик сон категорияси одатда бирлик ва кўплик формаларининг оппозициясидан ташкил топади.бирлик туркий тилларда нолғ кўрсаткичли булса, кўплик-лар ва унинг турли вариантлари ёрдамида ифодаланади.лекин туркологияда туркий тиллардаги грамматик сон категорияси формаларини бошқача ифодалаш ҳам мумкин. бу нуқтаи назарга кура туркий тилларда грамматик сон категорияси бирлик ва кўплик формаларига эга эмас. туркий тилларда-лар аффикси олмаган отлар умумлашган предмет номини билдиради, …
4
умуман,туркий тилларда грамматик сон категорияси рус ва бошқа ф лектив тиллардаги сон категориясидан ўзига хос хусусиятлари билан кескин фарқ қилади.кўплик формаси-лар фақат от ткркумида сўзларга эмас, балки барча мустакил туркум сўзларга ҳам кушилади.грамматик сон кишилик олмошларида ўзига хос равишда ифода этилади.кейинроқ барчи туркий тилларда биз,сиз олмошлари иккинчи шахс бирликни ифодалай болагач,кўплик учун бизлар,сизлар формаси вужудга келган. эгалик категорияси фақат туркий тилларга хос булмай туркий тиллардан ташкари, кўпчилик агглютинатив тилларда, семит тилларида, хатто айрим хинд-европа тилларида ҳам мавжуд. эгалик категорияси карашлилик маъносини ифода этади,яъни эгалик формасини олган сўз англатган предметга каршлик булади.эгалик категориясининг формалари қараткич келишигининг формаси билан боглик.эгалик формаси билан қўлланган сўз олдида жуда кўп холларда қараткич келиши формасидаги сўз келади. масалан, (менинг) китобим. шунинг учун баъзи олмошлар эгалик категориясини қараткич келишиги билан боглаб ўрганганлар. шундай ўрганиш асосида б.а.серобренников туркий тилларда дастлаб қараткич келишигининг ҳамда префиксларнинг йуклиги бу тилларда эгалик формаларини вужудга келтирган деб ҳисоблайди. эгалик аффикслар кишилик олмошлари асосида,юзага …
5
ги тобланишга асосланган бирикма ташкил этади. туркий тилларда эга ва кесим шахсда мислашуви шарт. масалан, мен келдим. от билан ифодаланган кесим 1 ва 2 шахсда эга билан кесимлик аффикси олиб мослашади. масалан, мен одамман, сен инженерсан. туркий тилларда эга ва кесим сон жиҳатидан ҳам мослашади. масалан, мен келдим. биз келдик. лекин улар келдилар. тобеланиш асосидаги бирикманинг энг кенг таркалган формаларидан бири аниқловчи аниқланмиш муносабатидир. аниқловчи аниқланмиш муносабатида ҳам туркий тиллар ўзига хос ажрилиб турувчи хусусиятларга эга. туркий тилларда сифатловчи сифатланмишга битишув йули билан тобеланади. масалан, қизил китоб, қизил китоблар. сифатловчи билан сифатланмишнинг сонда ва келишикда ўзаро мослашуви бошқа тип тилларининг кучли таъсирига учраган караим тилидагина кузатилади. аниқловчи қараткич келишик формасидаги сўз бўлганида, туркий тилларда аниқланмиш доим эгалик афффиси билан қўлланади. масалан, озабайжонлар. бқзим китабқмқз. туркий тилларда аниқловчининг яна бир тури борки у тилшуносликда туркий изофа деб аталади туркий изофа ташқи кўринишдан урни алмаштирилиб куйилган форсий изофани билдиради. масалан, тошкент шаҳри, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "туркий тилларнинг грамматик курилиши"

1403005307_43211.doc туркий тилларнинг грамматик қурилиши www.arxiv.uz туркий тилларнинг грамматик қурилиши режа: 1. туркий тилларда ўзак ва аффикс. 2. эалик, келишик ва грамматик категориялар. 3. туркий тилларнинг синтактик хусусиятлари. туркий тилларни бошқа гуруҳга мансуб тиллардан фарқлаб турувчи асосий белгиларини кўрсатиб бериш. туркий тиллар фақат келиб чиқиш жиҳатидан қариндош тиллар бўлиб қолмасдан, ҳозирги пайтда типологик жиҳатдан ҳам бир хил:тилларнинг морфологик классификацияси бўйича агглютинатив тиллар группасига киради. туркий агглютинатив тилларнинг ўзига хос ҳусусияти қуйидагилардан иборат: 1.сўз доимо ўзакдан бошланади. 2.ўзак, асосан, ўзгармайди. 3.сўз формалари асосан аффикслар воситасида ҳосил бўлади. 4.сўз формалари фақат бир ўзакдан хосил қилинади. 5.ўзак ва аффикс ...

Формат DOC, 67,0 КБ. Чтобы скачать "туркий тилларнинг грамматик курилиши", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: туркий тилларнинг грамматик кур… DOC Бесплатная загрузка Telegram