феълнинг функционал формалари (эски узбек тилида ҳаракат номи формалари, равишдош, сифатдош

DOC 136,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1402923266_43135.doc феълнинг функционал формалари (эски œзбек тилида ќаракат номи формалари, равишдош, сифатдош) феълнинг функционал формалари (эски ўзбек тилида ҳаракат номи формалари, равишдош, сифатдош) режа: 1. эски ўзбек тилида ҳаракат номи формалари. 2. равишдош. 3. сифатдош. феълнинг нутқда қўлланишга хосланган шакллари унинг функционал (амалий) формаларидир. феълнинг айрим формалари келишик, эгалик аффиксларини ҳам қабул қилади, гапда от ва бошқа сўз туркумлари функциясини бажариб, эга, аниқловчи, тўлдирувчи ёки ҳол вазифасида ҳам кела олади. шунга кўра, бундай формалар феълнинг грамматик функционал формалари ҳисобланади. феълнинг грамматик функционал формаларини соф феъл, ҳаракат номлари, сифатдош ва равишдош формалари ташкил этади. феълнинг грамматик функционал формаларида, бир томондан, феълга хос белгилар мавжуд бўлса, иккинчи томондан, морфологик хусусиятлари ва синтактик функциялари бўйича бу формалар бошқа сўз туркумларига ҳам яқин туради. бу жиҳатдан соф феъллар фақат феълларга, ҳаракат номлари отга, сифатдош формалари сифатга, равишдош формалари равишга яқин туради. ҳаракат номи формалари. улар иш-ҳаракат ва ҳолатнинг атамасидир. эски ўзбек тилида ҳаракат номининг …

ишсиз формасига -лық[-лик аффикси қўшилиши билан (-мас+лық//-маз + лық): мэним сјзим эшитм¡злик учун (тф). оғлан билм¡сликиндин қылур (қр). ҳаракат номининг -мақ/-м¡к аффиксли формаси от туркумидаги сўзлар каби эгалик ва кўплик қўшимчаларини қабул қилади, келишиклар билан турланади, кўмакчилар билан қўлланади: 1. -мақ/-м¡к аффиксли ҳаракат номи эгалик аффикслари билан қўлланганда, феъл негизидан англашилган иш-ҳаракатнинг қайси шахсга қарашли эканлиги кўрсатилади: мэним қуртул- мағым анда турур (тф). сэн ¡срµк кэлм¡ки¦ мунда хата ул (хш). 2. -мақ/-м¡к аффиксли ҳаракат номига қўшилган -лар/-л¡р аффикси одатдаги кўплик маъносини эмас, балки феъл ўзагидан англашилган иш-ҳаракатнинг субъект билан мослашуви учун хизмат қилади: йусуфны јлтµрм¡кл¡ри иккидин ҳали эрм¡с эрди (қр). нэт¡к ким йиғламақларыны эшиттим,...(нф). 3. от ўрнида қўлланган бош келишикдаги -мақ/-м¡к аффиксли ҳаракат номи асосан эга, баъзан кесим ёки аниқловчи вазифасида келади. эгаси –мақ/-м¡к аффиксли ҳаракат номи билан ифодаланган гапларнинг кесими асосан от ёки от туркумидаги сўзлар билан ифодаланади: ибраҳимға қонуқ тил¡м¡к фариза эрди (қр).fийбат қылмақ улуқ йазуқлардын турур (нф). …

рқловчи асосий белгисини ташкил этади. сифатдош формаларини замон нуқтаи назардан қуйидаги икки асосий группага ажратиш мумкин: 1) ўтган замонни ифодаловчи сифатдош формалари. бу группага -мыш/-миш, -дуқ/-дµк//-туқ/-тµк,-ған/-г¡н//-қан/-к¡н,-ан/-¡н аффикслари билан ҳосил бўлувчи формалар киради; 2) ҳозирги - келаси замонни ифодаловчи сифатдош формалари. бу группани -р(-ар/-¡р, -yp/-µр, -ыp/-up, -йyp/-йµр), -маз/-м¡з//-мас/-м¡с, -ғу/-гµ-қу/-кµ, -ғучи/-гµчи//-қучы//-кµчи, -дачы/-д¡чи//-тачы/-т¡чи, -ғлы/-гли, -acы/-¡си ва бошқа аффикслар билан ҳосил бўлувчи формалар ташкил этади. œтган замон сифатдошлари. -ған/-г¡н (-қан/-к¡н) аффиксли сифатдош эски ўзбек тилининг барча даврлари учун характерли бўлган ва фаол қўлланган. қўлланиши, маъно ва функциялари: 1. атрибутив позицияда қўлланиб, аниқловчини ифодалайди. аниқловчи вазифасида келган –ған/-г¡н аффиксли сифатдош атрибутив ўрам ташкил этади ва улар гап трансформациясида бўлиши мумкин: а) эга+кесимдан иборат ўрамларда –ғaн/-г¡н аффиксли сифатдош предикатив бирикмани ташкил этади: чэрик тушк¡н йэрг¡ кэлдил¡р (қр). жумламыз рāзимиз бу икки улуғымыз сјзл¡г¡н сјзг¡ (нф). б) сўз бирикмаси қолипида бўлади: раст сјзл¡г¡н хатунлар бурч қылсалар,... (тф). вафа қылған кишил¡рг¡ вафа қыл (мн); 2. -ған/-г¡н аффиксли сифатдош …

ш учун, со¦ (со¦ра),бирл¡, к¡би, бэрµ каби кўмакчилар билан қўлланади: сув тартқан учун ижрасын бэр¡йин (қр). бу бир қорғанны алған бил¡ нэ иш ачылғай(бн). 4. –ған/-г¡н аффиксли сифатдош -тэк қўшмчасини қабул қилади: тил¡б шавур айытған-тэк нишанын //сорар шаҳзаданы¦ турған макāньн (хш). муғанний мусиқий ағаз қылды//атасы торбасында йығлаған-тэк (сс). -мыш/-миш аффиксли сифатдош эски ўзбек тилининг барча даврларида фаол қўлланган бўлиб, унинг грамматик маъно ва функцияларининг тараққиёт даврлари икки босқичга бўлинади: биринчи босқич xv асрдан олдинги даврларни, иккинчи босқич xv аср ва ундан кейинги даврларни ўз ичига олади. 1. œзбек тилининг олдинги даврларида –мыш/-миш аффиксли сифатдош формасининг қадимги грамматик маънолари ва функциялари сақланган, яъни: а) предметнинг ҳаракат белгисини кўрсатиб, аниқловчи вазифасида келади: келмиш йолларына йандылар (таф.). бу қилмыш иш бирл¡ биз залимлардын болур-миз (қр); б) эгалик аффиксларини қабул қилади: агар бу аймышы¦ сјз раст эрс¡,..(таф.). в) келишик аффикслари билан қўлланиб, гапнинг иккинчи даражали бўлакларини ифодалайди: эшиткил бу ғазалда ишл¡ридин// муҳаммад хожа бэг …

ълларнинг бир группасига -ар/-¡р, бошқаларига -ур/-µр вариантлари (қач+ар,кэт+¡р, бар+ур, бил+µр), ундош билан тугаган икки ва ундан ортиқ бўғинли феълларга –yp/-µp вариантлари қўшилади (қайтар+ур,эшит+µр, уруш+ур, кэлтµр+µр,қайтарыл+ур, кјрс¡тил+µр каби). баъзи манбаларда ундош билан тугаган айрим феълларга –ыp/-up формасида қўшилиши ҳам учрайди. унли билан тугаган феълларга -р ёки -йур/-йµр вариантлари қўшилади (башла+р ёки башла +йур, ишл¡+р ёки ишл¡+йµр). ёзма ёдгорликлардан маълум бўлишича, туркий тиллар тараққиётининг қадимги даврларида унли билан тугаган феълларга -йур/-йµр вариантлари қўшилиши характерли бўлган. масалан, œрхун-енисей ва қадимги уйғур тили ёдгорликларида бундай феълларга асосан –йyp/-йµp вариантлари қўшилган, xi- xii асрларга оид қб, ҳҳ ва бошқа манбаларда ҳам кўпинча шу вариантлари қўшилган. унли билан тугаган феълларга -р ёки -йур/-йµр қўшилиши ҳақида маҳмуд кошғарий ҳам маълумот берган. унинг кўрсатишича, бундай феълларга -р ўрнида –йyp/-йµp қўшилиши xi асрда арғулар тили учун хос бўлган. -р аффиксли сифатдошнинг бўлишсиз формаси -маз/-м¡з//-мас/-м¡с аффикси ёрдамида ҳосил бўлади. бу аффикснинг жарангли -маз/-м¡з вариантлари ўғуз группасидаги туркий тиллар учун хос …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "феълнинг функционал формалари (эски узбек тилида ҳаракат номи формалари, равишдош, сифатдош"

1402923266_43135.doc феълнинг функционал формалари (эски œзбек тилида ќаракат номи формалари, равишдош, сифатдош) феълнинг функционал формалари (эски ўзбек тилида ҳаракат номи формалари, равишдош, сифатдош) режа: 1. эски ўзбек тилида ҳаракат номи формалари. 2. равишдош. 3. сифатдош. феълнинг нутқда қўлланишга хосланган шакллари унинг функционал (амалий) формаларидир. феълнинг айрим формалари келишик, эгалик аффиксларини ҳам қабул қилади, гапда от ва бошқа сўз туркумлари функциясини бажариб, эга, аниқловчи, тўлдирувчи ёки ҳол вазифасида ҳам кела олади. шунга кўра, бундай формалар феълнинг грамматик функционал формалари ҳисобланади. феълнинг грамматик функционал формаларини соф феъл, ҳаракат номлари, сифатдош ва равишдош формалари ташкил этади. феълнинг грамматик функционал формаларида, бир ...

Формат DOC, 136,0 КБ. Чтобы скачать "феълнинг функционал формалари (эски узбек тилида ҳаракат номи формалари, равишдош, сифатдош", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: феълнинг функционал формалари (… DOC Бесплатная загрузка Telegram