morfemika

PPT 949.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1428589932_61041.ppt слайд 1 morfemika reja i. kirish morfemika ii. asosiy qism o’zak affikslar so‘zni morfemalarga ajratishda affikslar va ularning turlari. affikslarning shakl va ma’no turlari. o‘zak va affikslarning qo‘shilish tartibi. iii. xulosa iv. foydalanilgan adabiyotlar www.arxiv.uz www.arxiv.uz kirish morfemika so‘zning ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. so‘zning eng kichik ma’noli qismi morfema deyiladi. masalan, bog‘larimizning so‘zi quyidagi ma’noli qismlardan iborat: bog‘ - lar - imiz - ning. morfemalarning har biri so‘z doirasida o‘ziga xos ma’no ifodolovchi birlikdir. ularni yana bo‘laklarga bo‘linishi mazkur ma’nolarning yo‘qolishiga olib keladi. demak, morfema so‘zning eng kichik bo‘linmas ma’noli qismidir. morfemalar dastlab ikkiga bo‘linadi:1) o‘zak morfema; 2) affiks morfema. o‘zak so‘zda albatta ishtirok etadigan nutqda yakka holda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan va mustaqil lug‘aviy ma’no ifodalash xususiyatiga ega bo‘lgan morfemadir. masalan, ishchi, ishla, ishchan, ishsiz so‘zlaridagi ish o‘zak morfemadir. www.arxiv.uz www.arxiv.uz affikslar (qo‘shimchalar) yakka holda lug‘aviy ma’no ifodalamay, o‘zakka qo‘shilib uning leksik yoki grammatik ma’nosini shakllantirishda ishtirok etadigan morfemadir. …

turli o‘zaklarning leksik va grammatik ma’nolarini shakllantirishda ishtirok eta olish, ya’ni takror qo‘llanish xususiyatiga ega bo‘lishi lozim. masalan: ter+im, o‘r+im, bos+im kabi. shu bois ba’zi so‘zlar tarkiban o‘zak va affiks morfemadan iboratdek ko‘rinsa ham, ular qismlarga ajratilganda takrorlanuvchi ma’noga ega bo‘lmasa, bitta ma’noli qism hisoblanadi. masalan: quloqchin, tirik so‘zlarini quloq+chin, tir+ik kabi ma’noli qismlarga ajratib bo‘lmaydi. shuningdek, tarixan ikkita ma’noli qismdan iborat bo‘lib, hozirgi paytda ma’noli qismlar tushunarsiz holga kelib qolganda ham bunday so‘zlar bitta morfema sifatida baholanadi: bugun (bu+kun), yuksak (yuk+sa+k), qattiq (qat-iq). www.arxiv.uz www.arxiv.uz affikslar va ularning turlari. affiksal morfemalar vazifasiga ko‘ra quyidagicha turlarga bo‘ladi: 1) so‘z yasovchilar; 2) so‘z o‘zgartuvchilar; 3) shakl yasovchilar. ba’zi manbalarda affiksal morfemalarning vazifasiga ko‘ra ikki turi farqlanadi: 1) so‘z yasovchi; 2) shakl yasovchi kabi. shakl yasovchilar esa o‘z navbatida a) lug‘aviy shakl yasovchilar; b) sintaktik shakl yasovchilarga ajratiladi. (qarang:n.mahmudov, a. nurmonov va boshqalar, ona tili. 6-sinflar uchun darslik.) www.arxiv.uz www.arxiv.uz 1. so‘z …

sovchilar (lug‘aviy shakl qo‘shimchalari) so‘zning lug‘aviy ma’nosini bir oz o‘zgartib, unga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i beradigan, biroq yangi so‘z hosil qilmaydigan morfemalardir. masalan: kitoblar, kitobcha, kattaroq, kattagina, beshinchi, beshov, uchala, borgan, ishlamoq, kuldir, kelma. shakl yasovchilar o‘z tabiatiga ko‘ra so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘i berish bilan birga ularning sintaktik munosabatini belgilashda ham o‘ziga xos o‘rnga ega bo‘ladi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz 3. so‘z o‘zgartuvchilar (aloqa – munosabat qo‘shimchalari) muayyan so‘zning nutqdagi boshqa so‘zga nisbatan sintaktik munosabatini, aloqasini ko‘rsatuvchi affikslardir. so‘z o‘zgartuvchilar 1) kelishik (turlovchi) qo‘shimchalari; 2) egalik qo‘shimchalari; 3) shaxs-son (tuslovchi) qo‘shimchalaridan iborat. masalan: kuzning havosi, kitobni o‘qidim, daladan qaytayapman kabi birikmalar tarkibidagi so‘zlar o‘trtasidagi sintaktik aloqa -ning, -ni, -dan kabi kelishik, -i egalik, -m, -man kabi shaxs-son qo‘shimchalari vositasida yuzaga kelgan. affikslarning tuzilishiga ko‘ra turi. affiksal morfemalar tuzilishiga ko‘ra sodda va murakkab bo‘lishi mumkin. masalan, gulzor, gulla, aqlli kabi so‘zlardagi -zor, -la, -li sodda affikslar bo‘lsa, zavqlan, dehqonchilik, isrofgarchilik kabi so‘zlardagi …

$shimchalardir. omonim affikslar qo‘shimchalarning vazifasiga ko‘ra turlari doirasida quyidagi ko‘rinishda uchraydi: 1) so‘z yasovchilar doirasida: -ki: tepki-ot yasovchi, kechki-sifat yasovchi; 2) shakl yasovchilar doirasida: -ish: oqish-sifatning daraja shakli, tortish-fe’lning harakat nomi shakli; 3) so‘z o‘zgartuvchilar doirasida: -ng: olmang-egalik qo‘shimchasi, bording-tuslovchi qo‘shimcha; 4) so‘z yasovchi va shakl yasovchilar doirasida: -ma: bo‘g‘ma- (ilon) sifat yasovchi, qatlama -ot yasovchi, ketma – fe’lning bo‘lishsiz shakli; 5) so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartuvchilar doirasida:-im: qultum-ot yasovchi, kitobim-egalik qo‘shimchasi. ba’zan o‘zakdosh so‘zlar ham omonim affiks qabul qilib shakldoshlikka ega bo‘lishi mumkin. masalan, qatla fe’liga so‘z yasovchi va shakl yasovchi omonim qo‘shimcha –ma qo‘shilishi bilan qatlama (ot) , qatlama (fe’lning bo‘lishsiz shakli) kabi shakldosh so‘zlar hosil bo‘ladi. www.arxiv.uz www.arxiv.uz 2. sinonim affikslar shaklan har xil umumiy ma’nosi bir xil bo‘lgan qo‘shimchalardir. masalan: -li\-dor: unumli-unumdor. affikslar sinonimligi qo‘shimchalarning vazifasiga ko‘ra barcha turlari doirasida uchraydi: a) so‘z yasovchilarda:-siz\-no ma’nodoshligi asosida: o‘rinsiz - noo‘rin, -li/-ser ma’nodoshligi asosida: g‘ayratli - serg‘ayrat; b) …$

n, - chi qo‘shimchasi: temirchi (asosdan anglashilgan kasbga ega bo‘lgan shaxs oti), hasharchi, ijarachi, pudratchi (o‘zakdan anglashilgan faoliyat ishtirokchisi bo‘lgan shaxs oti) kabi yasama so‘zlardagi - chi ko‘p ma’nolidir. affikslarning ko‘p ma’noligi shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchilarga ham xos hodisadir. xususan,-lar affiksining bolalar – sof ko‘plik ma’nosida, unlar- tur, nav ma’nosida, dadamlar - hurmat ma’nosida ishlatilishi, ularning nutqiy ko‘p ma’noligidan dalolat beradi. o‘zak va affikslarning qo‘shilish tartibi. affikslarning o‘zakka qo‘shilish tartibi ham o‘ziga xoslikka ega. xususan, so‘z tarkibida ma’noli qismlar joylashishining odatdagi tartibi asosan, o‘zak yoki negiz+ so‘z yasovchi+shakl yasovchi+so‘z o‘zgartuvchi shaklida bo‘ladi. masalan: qishloq+dosh+lar+imiz, qo‘riqla+di+k. o‘zakka so‘z yasovchi qo‘shimcha qo‘shilishi bilan negiz hosil bo‘ladi. masalan: ter+im, quri+q, tinch+i (moq) kabilar negizdir. agar so‘z tarkibida birdan ortiq so‘z yasovchi qo‘shimcha ishtirok etsa, u holda negizning chegarasi oxirgi so‘z yasovchi qo‘shimcha bilan belgilanadi. masalan: bil+im+don+lik yasalmasida bilimdonlik negizdir. demak, odatdagi tartibga ko‘ra shakl yasovchi va so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalar so‘zning o‘zak qismiga …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "morfemika"

1428589932_61041.ppt слайд 1 morfemika reja i. kirish morfemika ii. asosiy qism o’zak affikslar so‘zni morfemalarga ajratishda affikslar va ularning turlari. affikslarning shakl va ma’no turlari. o‘zak va affikslarning qo‘shilish tartibi. iii. xulosa iv. foydalanilgan adabiyotlar www.arxiv.uz www.arxiv.uz kirish morfemika so‘zning ma’noli qismlari haqidagi ta’limotdir. so‘zning eng kichik ma’noli qismi morfema deyiladi. masalan, bog‘larimizning so‘zi quyidagi ma’noli qismlardan iborat: bog‘ - lar - imiz - ning. morfemalarning har biri so‘z doirasida o‘ziga xos ma’no ifodolovchi birlikdir. ularni yana bo‘laklarga bo‘linishi mazkur ma’nolarning yo‘qolishiga olib keladi. demak, morfema so‘zning eng kichik bo‘linmas ma’noli qismidir. morfemalar dastlab ikkiga bo‘linadi:1) o‘zak morfema; 2) aff...

PPT format, 949.0 KB. To download "morfemika", click the Telegram button on the left.

Tags: morfemika PPT Free download Telegram