kelishik kategoriyasi. uning ugmsi va nutqda voqelanishi

DOC 77,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114597.doc kelishik kategoriyasi. uning ugmsi va nutqda voqelanishi reja: 1.kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari. 2.kelishik kategoriyasi paradigmasining ugmsi va uning nutqda voqelanishi. 3. makon kelishiklari (jo'nalish, chiqish, o'rin kelishiklari) ugmsi va ogmlarining ajratilishi. 4.sof grammatik kelishiklar (bosh, qaratqich, tushum kelishiklari) xususiyati. kelishik kategoriyasi, aloqa-munosabat shakli, qaratqich-qaralmishli birikma, kelishik shakllarining o`rin almashtirishi (bir-birining o`rnida qo`llanishi), kelishiklarning ma’no va vazifasi, kelishik kategoriyasining ugm si, makon kelishiklari ogmsi va ularning xgmlari, sof grammatik shakllar, bosh kelishikning qo`llanish imkoniyatlari, kelishiklarda variant va invariant tushunchasi, so`z birikmasi qoliplari. kelishik morfologik kategoriyalar ichida o'zining sintaktik tabiati g'oyat ustunligi bilan ajralib turadi. kelishik kategoriyasi ma'lum shakllar tizimi orqali ifodalanadi va alohida bir paradigmani hosil qiladi. kelishiklar so'zlarni o'zaro bog'lashga xizmat qiluvchi aloqa-munosabat shakllaridan bo'lib, asosan, tobe so'zni hokim so'zga bog'laydi. kelishik kategoriyasi olti shaklning sistemasi bilan shakllanadi, ularning har biri ma'lum ma'nolar yig'indisi va vazifaviy imkoniyatga ega. bu shakllar quyidagi jadvalda ko'rsatilgan: № 1 2 3 …

rkibida xohlagan gap bo'lagi vazifasida kelishi mumkin. masalan, ega vazifasida: derazamning oldida bir tup o'rik oppoq bo'lib gulladi (h. o.). kesim vazifasida: dil qulfi-til. (maqol) aniqlovchi vazifasida: bili m-baxt kaliti. (maqol) to'ldiruvchi vazifasida: ko'rpangga qarab oyoq uzat. (maqol) hol vazifasida: bugun majlis bo'ladi. u n d alm a v az i fasid a: bolalarim, endi gapimga qulo q t ut i ngl ar (e rtakdan). s iz g a yo'ldosh bo'lsam, aziz do'stlarim, sizga xizmat qilsa, she'rim, so'zlarim (h. g'.). kelishiklar tobe munosabatni ifodalovchi vosita ekan, so'z birikmasi tarkibida bosh kelishikdagi so’z ham hokim, ham tobe pozitsiyada kela oladi va bu xususiyatni boshqa kelishik shakllarida kuzatib bo'lmaydi. chunki boshqa kelishiklar so'z birikmasida tobe mavqeda bo'ladi. chunonchi, katta ko'cha, gul bargi birikmalarida hokim pozitsiyani, toshkent shahri, beton uy birikmalarida tobe pozitsiyani egallagan. bosh kelishikning qo'llanish imkoniyatlari nihoyatda kengdir va ular ma'lum vazifaga xoslangan bo'ladi. ketma-ket kelgan ikki va undan ortiq bosh …

oki nimaga xosligi ifodalanadi: lutfiy g'azali, samarqand noni. qaratqich turdosh ot bo'lsa umumiy xoslik ifodalanadi: vatan ishqi, daraxt ildizi, non ushog'i. tilshunoslar turkiy tillarda "bosh kelishikdagi ot (imya) gapning xohlagan bo'lagi vazifasida kela olishi”ni ta'kidlaganlar. bosh kelishikning ushbu xususiyati uning barcha kelishiklar o'rnini bosa olishidan kelib chiqadi. ammo hamma o'rinlarda ham bk boshqa kelishiklarning o'rnini bosish imkoniyatiga ega emas. bkda aynan tk va qk bilan o'rin almashish imkoni kuchli. chk, jk va o'klarda esa bu imkoniyat nihoyatda chegaralangan. masalan, ikki kundan keyi n - i k ki ku n ke yi n, qis hl oqqa ketdi - qis hl oq ket di, oqshomda ketdi - oqs hom ketdi. qaratqich kelishigi uch xil variantda qo'llaniladi: kitobning varag`i, mening uyim, qoshin qarosi. tilshunoslikda qk ko'rsatkichini olgan so'zni qaratuvchi ,u bilan bog'langan so'zni qaralmish deb atashadi .qaratqich - qaralmish munosabati ancha barqaror bo'lib ,qk ning so'z birikmasidagi sintaktik imkoniyati kuchlidir. qaratqich kelishigi shuning …

yedi… tk bilan shakllangan so'z gap tarkibida vositasiz to'ldiruvchi vazifasini bajaradi: …novdalarni bezab g'unchalar tongda aytdi hayot otini… (h.o.) yigit qizga xat yozdi. chiqish kelishigi yagona ko'rsatkichga ega: -dan. bu qo'shimcha ko'rsatish olmoshlariga qo'shilganda bir [n] tovushi orttiriladi: u+dan=undan, shu+ga=shunga… yuqorida ta'kidlab o'tganimizdek, chk va bkning o'rin almashish imkoniyati juda chegaralangan: nondan yeng- non yeng, choydan iching-choy iching… chiqish kelishigidagi so`z gap tarkibida hol, to'ldiruvchi, ega, kesim bo'lib kelishi tan olingan: karimada shu kitoblardan bor. shuncha yerdan bizning so'k oshimizni ichgani kelisharmidi? (cho'lpon)…enaxon o'z ko'nglida yana xijolat tortishdan qutulmadi. (cho'lpon) chk ni olgan so'z tk ni olgan so'z bilan o'rin almashish imkoniyatiga ham ega va bunda chk ma'no semantikasi tk ma'no semantikasidan farq qiladi: choyni iching-choydan iching, nonni yeng-nondan yeng… chk dagi so'z qaratuvchi pozitsiyasida kelganda, qk bilan vazifadosh bo'lishi ham mumkin: qog'ozlardan bir-ikkitasi/ qog'ozlarning bir- ikkitasi. jo'nalish kelishigining ko'rsatkichi-ga. jk semantikasi xoslik, yo'nalganlik, tenglashtirish kabi ma'no xillaridan tuzilgan: ukamga …

'rin kelishigi gap tarkibida to'ldiruvchi, hol, kesim vazifasida kelishi mumkin. shu o'rinda bir narsani ta'kidlash joizki, turkiy tillarda kelishiklarning semantik va funksional jihatlarini bir - biridan alohida va har xil mikrosistemalarda ko'rib chiqib bo'lmaydi, chunki turkiy til kelishiklarining ma'no va vazifasi dialektik birlikda yashaydi, kelishiklarning turli funksiyasi bir-biriga turli belgilari bilan qarama-qarshi qo'yiladi. kelishik kategoriyasi egalik kategoriyasi bilan birgalikda sintaktik shakllarning so'z birikmalariga xos guruhini tashkil etadi. shuning uchun uning munosabati eng avvalo egalik kategoriyasi bilan bir. egalik kategoriyasi ugmsining sintaktik mohiyati [h shaxs-son t] bo'lsa, kelishik kategoriyasining sintaktik mohiyati teskari yo'nalishdir: *[t→h], ya'ni tobe shakl sintaktik funksiyasidir. shuning uchun kelishik sintaktik mohiyati (ugmsi) ni "tobeni hokimga bog'lash" tashkil etadi. kelishik shakllari o'z ichida ikki guruhga ajratiladi. m.qoshg'ariydan boshlab hozirgi davr tilshunoslarigacha bu guruhlarni ajratishda mushtaraklik bor. 1-guruhni, odatda, makon kelishiklari deb ataydilar. bular jo'nalish, chiqish va o'rin kelishiklaridir. 2-guruh tilshunoslikda ko'pincha sof grammatik kelishiklar deb nomlanadi va ularga bosh, …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "kelishik kategoriyasi. uning ugmsi va nutqda voqelanishi"

1706114597.doc kelishik kategoriyasi. uning ugmsi va nutqda voqelanishi reja: 1.kelishik shakllarining semantik va sintaktik xususiyatlari. 2.kelishik kategoriyasi paradigmasining ugmsi va uning nutqda voqelanishi. 3. makon kelishiklari (jo'nalish, chiqish, o'rin kelishiklari) ugmsi va ogmlarining ajratilishi. 4.sof grammatik kelishiklar (bosh, qaratqich, tushum kelishiklari) xususiyati. kelishik kategoriyasi, aloqa-munosabat shakli, qaratqich-qaralmishli birikma, kelishik shakllarining o`rin almashtirishi (bir-birining o`rnida qo`llanishi), kelishiklarning ma’no va vazifasi, kelishik kategoriyasining ugm si, makon kelishiklari ogmsi va ularning xgmlari, sof grammatik shakllar, bosh kelishikning qo`llanish imkoniyatlari, kelishiklarda variant va invariant tushunchasi, so`z birikmasi qolipl...

Формат DOC, 77,5 КБ. Чтобы скачать "kelishik kategoriyasi. uning ugmsi va nutqda voqelanishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: kelishik kategoriyasi. uning ug… DOC Бесплатная загрузка Telegram