egalik kategoriyasi ugmsi va uning nutqda voqelanishi

DOC 59,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114521.doc egalik kategoriyasi ugmsi va uning nutqda voqelanishi reja: 1. egalik shakllarining ifodalanish usullari haqida 2. egalik kategoriyasi - murakkab kategoriya. ushbu shaklning nokategorial ma`nolari 3. egalik kategoriyasi ugmsi 4. egalik kategoriyasi ogm va xgmlari, ularning nutqiy voqelanishlari 5. egalik qo`shimchalarining soddalanishi. egalik kategoriyasi, qarashlilik / mansublik ma’nosi, sof sintaktik aloqa, egalik qo`shimchalarining soddalanishi, possesiv, egalik kategoriyasi ugmsi, egalik kategoriyasi xgmlari, egalik kategoriyasi ogmlari, kategorial ma’no, nokategorial ma`no, modal ma’no, shaxs-son ma’nosi, butun- qism ma’nosi, egalik shakllarining ifodalanish usullari. sintaktik shakllardan biri bo`lgan egalik kategoriyasining asosiy ko`rsatkichlari quyidagilar sanaladi: [-(i)m], [-(i)miz], [-(i)ng], [-(i)ngiz], [-(s)i]. ushbu shakllar ismlarga (ot, sifat, son, taqlid so’z, olmosh, sifatdosh, harakat nomlariga) qo’shiladi va qaralmishni ma’lum bir shaxsga (predmetga) tegishli ekanligini ifodalaydi. egalik qo`shimchalari tarkibida ko’rsatiluvchi [-lar] shakli egalik qilinayotgan narsalarning ko`pligiga ishora qiladi, ammo ega shaxs haqida ma’lumot bermaydi: …buni olim o’z tadqiqotlarida yuksak ilmiy darajada yoritib bergan (a. hayitmetov). egalik shakllarining ifodalanish usullarida quyidagi …

ardan biri, o`quvchilardan beshtasi. tilshunoslikda egalik shakllarining yana boshqa ifodalanish holatlari ham kuzatilgan va atroflicha o’rganilgan. morfologik kategoriyalar sintaktik qobiliyatlarining yo’nalishlariga ko’ra sodda va murakkab shakllarga bo’linar ekan, egalik kategoriyasi murakkab kategoriya bo’lib, unda bir necha kategoriyalarga mansub bo’lgan ma’nolarni ajratish mumkin: a) lisoniy va nolisoniy munosabatlarni ifodalash (egalik kategoriyasi uchun kategorial ma’no); b) shaxs ma’nosi (nokategorial ma’no ); v) son ma’nosi (nokategorial ma’no ); g) modal ma’no ( nokategorial ma’no); d) butun-qism ma’nosi (nokategorial ma’no). shaxs ma’nosi uch xil ko’rinishga ega: i shaxs (so’zlovchi), ii shaxs (tinglovchi), iii shaxs (o’zga). hamma shaxsning o’z qo’shimchasi bor: shaxs qo’shimcha i -(i ) m, -(i)miz ii -(i)ng, -(i)ngiz iii -(i)si egalik shakllari sonni ham ifodalaydi: 1. bi rlik- -( i ) m , -( i ) n g (ki t obi m, ki tobi ng) 2. ko’plik- -(i)miz (kitobimiz) 3. birlik / ko’plik- (i) ngiz, -i (si) (kitobingiz, kitobi) -i(n giz ), …

r tahlil qilingan [2, 106-108;]. egalik qo’shimchalarining xususiy qo’llanishlari da but un-qi sm ma’nosining yuzaga chiqishini ham kuzatish mumkin: o’quvchilardan biri, talabalarning a’lochisi kabi. xo’sh, egalik kategoriyasi uchun kategorial bo’lgan ma’no nima? egalik kategoriyasining ugmsi sifatida formal-funksional tadqiqda bu kategoriyaning shaxs-son ma’nolari bilan murakkablashgan hokim so’zni tobega bog’lash (ya`ni, hokim shaxs - son tobe) funksiyasi vazifasi va ma’nosi tushuniladi. bu ugm so’z birikmasi tarkibidagi so’zlarning lug’aviy ma’nolari, bu ma’nolar aloqador bo’lgan atalmishlar-denotatlarning o’zaro mantiqiy-hayotiy munosabatlari asosida rang-barang ogmlar sifatida voqealanadi. egalik kategoriyasining ogmlari sifatida quyidagi turlarni ajratish mumkin: 1. qarashlilik / mansublik ma’nosi: ilhomning kitobi, bolaning otasi, qo`yning boshi...; 2. foil harakat (bajaruvchi harakat): adibaning kulishi, sening gapirishing...; 3. sof sintaktik aloqa (aniqlanmishni ot aniqlovchi bilan bog’lash): qovun bozori, go’sht do’koni...; bu ogmlar so’zlar, ular denotatlari orasidagi real (hayotiy) munosabatlar asosida son-sanoqsiz xgmlar sifatida voqelanishi mumkin. chunonchi, 1. bolaning otasi 2. gulning bargi 3. mohigulning kitobi 4. qizlarning bittasi…kabi o’nga …

ki bo’lgan kitob. 2. ilhom yozgan kitob. muallifi ilhom bo’lgan kitob. 3. ilhomga qaysidir jihatlari bilan aloqador bo’lgan kitob. nutq sharoiti bu ma’nolarni muayyanlashtirib turadi. chunonchi, 1-matnda 1-ma’no, 2-matnda 2-ma’no, 3-matnda esa 3-ma’no voqelangan: 1. ilhomning kitobi yo’qolmasin. ehtiyot qiling. 2. ilhomning yangi kitobi chiqibdi. uni tabriklashga boryapmiz. 3. bu uch kitob- a.qodiriy “o’tgan kunlar” romanining uch nashri. ilhomning kitobi-ijodkorning eng so ’nggi, mukammal, istiqloldan keyin muallifning qo’lyozmasi asosida berilgan to ’liq haqiqiy matni. firuzaning kitobi-bu asarning sho ’ro tuzumi davrida ko ’p joylarini buzib, qisqartirib e ’lon qilingan birinchi nashri. go’zalniki esa asarning qisqartirilgan nashridir. bu xgmlar bevosita grammatikaga aloqador emas. bu manolar ichida grammatik tizimga aloqadori ugm va qisman ogmlardir. egalik kategoriyasining ikkinchi ogmsi bog’liq qurshovda- aniqlanmish hokim so’z vazifasida harakat nomlari, sifatdoshlar va ba’zan fe’llardan yasalgan otlar kelgan so’z birikmalarida voqelanadi. bunday birikmalarda aniqlanmish harakat-holat ma’nosiga, qaratqichli aniqlovchi esa foil / subyekt ma’nosiga ega bo’ladi: salimning kelishi, …

rish-otli birikmalar hosil qilish vazifasi asosida tadqiqotchilar turkiy tillarda so’z birikmalari tizimida ham, gap qurilishida ham alohida qurilish-possesiv (qarashlilik) qurilishi mavjudligini qayd etadilar va possesiv qurilish nominativ qurilishga qarama-qarshi qo’yiladi. haqiqatan ham, tilimizda istagan turdagi so’z birikmasi va istagan turdagi gap qaratqichli birikma variantiga ega bo’lishi mumkin. birikmalarga misol: qizlardan bitta-qizlarning bittasi. molga qul, qizga oshiq-molning quli, qizning oshig’i. vatan uchun kurash- vatan kurashi. qizil gul-gulning qizili. yaxshi hokim- hokimning yaxshisi. turkiy tillarda, jumladan, o’zbek tilida nisbiy sifatlarning hind-yevropa tillariga nisbatan ozligining sababi ham egalik kategoriyasining sintaktik mohiyati bilan bog’liqdir: ученическая форма- o’quvchi kiyimi, зимние ночи -qish kechalari, компьютерные курсы - kompyuter kurslari. xuddi shunday istagan nominativ qurilishli (egasi bosh kelishik shakli bilan ifodalangan) gap ham o’zbek tilida qaratqichli (possesiv) birikmaga ajralishi mumkin: karim keldi-karimning kelishi. kitob yozildi- kitobning yozilishi. egalik qo’shimchalarining ayrim so’zlar tarkibida sintaktik funksiyasi ham, ma’nolari ham to’la yo’qolib soddalanadi. masalan, “qaysi” so’zi tarixan “qayu” olmoshidan va …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "egalik kategoriyasi ugmsi va uning nutqda voqelanishi"

1706114521.doc egalik kategoriyasi ugmsi va uning nutqda voqelanishi reja: 1. egalik shakllarining ifodalanish usullari haqida 2. egalik kategoriyasi - murakkab kategoriya. ushbu shaklning nokategorial ma`nolari 3. egalik kategoriyasi ugmsi 4. egalik kategoriyasi ogm va xgmlari, ularning nutqiy voqelanishlari 5. egalik qo`shimchalarining soddalanishi. egalik kategoriyasi, qarashlilik / mansublik ma’nosi, sof sintaktik aloqa, egalik qo`shimchalarining soddalanishi, possesiv, egalik kategoriyasi ugmsi, egalik kategoriyasi xgmlari, egalik kategoriyasi ogmlari, kategorial ma’no, nokategorial ma`no, modal ma’no, shaxs-son ma’nosi, butun- qism ma’nosi, egalik shakllarining ifodalanish usullari. sintaktik shakllardan biri bo`lgan egalik kategoriyasining asosiy ko`rsatkichlari quyidagilar sanaladi...

Формат DOC, 59,0 КБ. Чтобы скачать "egalik kategoriyasi ugmsi va uning nutqda voqelanishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: egalik kategoriyasi ugmsi va un… DOC Бесплатная загрузка Telegram