mayl va zamon shakllarining munosabati

DOC 120,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114675.doc mayl va zamon shakllarining munosabati reja: 1.mayl- zamon shakllarining dialektik bogliqlik masalasi. 2.xabar mayli va uning zamon shakllari. xabar mayli ugmsi. 3.buyruq-istak mayli ugmsi va uning nutqda voqelanishi, modal manolari. 4.shart mayli ugmsi, uning nutqda voqealanishi va modal ma’nolari. 5.zamon shakllarida ma’nodoshlik va shakldoshlik. 6.umumiy xulosalar. mayl-zamon morfologik kategoriyasining ma'noviy xususiyati, mayl va zamon shakllarining sintaktik xususiyati, xabar mayli umumiy grammatik ma'nosi, buyruq-istak mayli umumiy grammatik ma'nosi, shart mayli umumiy grammatik ma`nosi, ot-kesimli gaplarda zamon shaklining ifodalanishi, real (aniq) harakat, ideal (noaniq) harakat, zamon shakllarida shakldoshlik, zamon shakllarida manodoshlik, nutq momenti. turkiy tillarda mayl va zamon shakllarining yasalishi, qo'shimchalarining etimologiyasi, bu shakllarning ma'no va qo'llanishlaridagi xususiyatlari haqida ko'plab ilmiy ishlar yozligan. mayl va zamon shakllarining zich aloqada ekanligini deyarli barcha tilshunoshlar e'tirof etadilar. turkiyshunoslar ularning juda yaqinligini aytib o`tib, ushbu shakllarga yaxlit bir butunlik sifatida qarash lozimligini uqtiradilar. chunki zamon shakllari harakatning nutq momentiga, mayl shakllari harakatning voqelikka munosabatini …

inadi [4, 24;]. darhaqiqat, bir vaqtning o`zida mayl va zamon ma`nolari uchun ikki qo`shimcha qator ishlatilmaydi. bir shakl bir tomondan mayl ma`nosini ifodalash uchun xizmat qilsa, ikkinchi tomondan ish-harakatning zamonga munosabatini ko`rsatadi. ya`ni bir shaklda ham zamon, ham mayl ma`nosi o`z ifodasini topadi: "o`qidi" so`zi aniqlik (xabar) maylida bo`lgani holda, ish-harakatning o`tgan zamonda ijro etilganligini ifodalaydi; "borsam" so`zi shart mayliga xos, lekin hozirgi-kelasi zamon tushunchasi ham mavjud. xabar mayli boy va rang-barang zamon sistemasiga ega bo`lsa, boshqa mayllar nisbatan kam sonli zamonlar tizimini o`z ichiga oladi. mayl-zamon morfologik kategoriyasining ma`noviy xususiyati so`zlovchining harakatga va harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash tashkil etsa, sintaktik xususiyati gap kesimini shakllantirish, kesimga turli valentliklar berish, mikromatn tarkibiy qismlarini bog`lashdir. o`zbek tilida, asosan, uch xil mayl bor: xabar mayli, buyruq-istak mayli, shart mayli. xabar mayli nutqda keng qo`llanuvchi zamon shakllaridan iborat. bu zamon shakllari o`tgan, hozirgi, kelasi zamon guruhlariga bo`linadi. har bir guruhda bir necha zamon …

adi: nutq jarayonida va undan so`ng ham davom qiladigan ish-harakat (holat)ni ifodalash. bu ma`no nutqda turli shakllarda turlicha hozirgi-kelasi zamon ma`nolarida reallashadi. kelasi zamon shakllariga quyidagilar mansub: demak, kelasi zamon shakllari nutq paytidan so`ng bajariladigan harakatni bildiradi va bunda gumon, istak, ta`kid, qat`iylik ma`nolari yuzaga chiqadi. kelasi zamon ma`nosini ifodalash bilan aloqador shakllarning barchasi (-r, (-ar ), -ga y, -moq chi , -gu m z amon qo `s himc hal a ri, bu yr uq va sh art mayl lari shakllari) edi to`liqsiz fe`li bilan birikkanda armon-ushalmagan orzu, reja, tilak, imkoni yat ma`nolarini ifodalaydi: men sizga uylanmoqchi edim. (o.y.) ot-kesimli gaplarda ham zamon shakllari ifodalanadi, bunda bo`lmoq bog`lamasi va edi to`liqsiz fe`li keng ishlatiladi. -a (-y) qo`shimchali hozirgi- kelasi zamon fe`li bilan bog`lama vazifasida kelgan bo`lmoq fe`li ham hozirgi va kelasi zamon ma`nolariga ega bo`ladi. -a, -y zamon shakli kelasi zamon ma'nosini ifodalaganda bog'lama zarur bo'ladi: ... kelar yili tuqqaning, …

sh. buyruq - istak va shart mayllaridagi fe'llar hamisha nutq momentidan keyin sodir bo'ladigan, ya'ni ideal harakatlarni ifodalaydi. shu xususiyati bilan ular aniqlik (xabar) maylidan farq qiladi, chunki xabar mayli ham real (nutq momentidan oldin va nutq momentida bo'lgan), ham ideal (nutq momentidan keyin bo'ladigan) harakatlarni ifodalay oladi. bu ular orasidagi birinchi farqdir. ikknchi farq shundaki, buyruq-istak va shart mayllari hamisha modal ma'nolarga ega bo'lib, ularda zamon shakllari yo'q. xabar mayli esa modal ma'nolarga nisbatan neytral bo'lb, keng taraqqiy etgan zamonlar sistemasiga ega. buyruq-istak mayli bilan shart mayli orasidagi farq shundaki, birinchisi hamma vaqt ideal harakatga qo'zg'atishni ifodalaydi, ikkinchisi esa harakatga qo'zg'atish ma'nosiga ega bo'lishi ham, ega bo'lmasligi ham mumkin: ertaga ertalab ishga chiqmanglar (s. a.). agar xabar kelsa, komandirovkaga borasiz-da (p.qodirov). qani endi gap uqtirib bo'lsa!… (a. qahhor) ushbu gaplarning birinchisi va uchinchisida ideal harakatga qo'zg'atish ma'nosi, ikkinchisida esa qo'zg'atish ma'nosiga ega bo'lmaslik belgisi mavjud. buyruq-istak mayli shakllari va …

bi. shart mayli shakllarining modal ma'nosi shart (agar odam bo'lay desang, ishda oqla o'zingni (u)), istak (koshki edi o'sha yerga men ham uchsam), iltimos/maslahat (menga ham so'z bersangiz), hayratlanish (nahotki ilhom ham kelmagan bo'lsa?), to'siqsizlik (tilim kelishmasa ham, dilim kelishadi(a. q.)), faraz, gumon ( u bugun kelmasa kerak), imkoniyat, zaruriyat (bugun o'qishga bormasam bo'lmaydi), qiyoslash, chog'ishtirish (to'y qandoq xursandchilik bilan boshlangan bo'lsa, shundoq tugadi (a. q.)) kabi ko'rinishlarda namoyon bo'ladi. qo'shma gaplar tarkibida shart mayli shakli asosan, shart va payt ma'nolari bilan qo'llaniladi. lekin qani endi, koshki, yaxshi bo'lardi, zora kabi tilak -istak ifodalovchi so'z va birikmalar bilan birga kelgan hollarda shart mayli mustaqil sodda gapning kesimi bo'lib kela oladi va tilak-istak ma'nolarini ifodalaydi: qani endi murodiga yetsa. yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkin: nutq momenti shunday real harakatlarni ideal harakatlardan ajratib turadi. ideal harakatlar so'zlovchi uchun hamisha qorong'i bo'lganligi uchun ular hamma vaqt modal ma'nolar ifodalaydi. buyruq - istak, shart-istak …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "mayl va zamon shakllarining munosabati"

1706114675.doc mayl va zamon shakllarining munosabati reja: 1.mayl- zamon shakllarining dialektik bogliqlik masalasi. 2.xabar mayli va uning zamon shakllari. xabar mayli ugmsi. 3.buyruq-istak mayli ugmsi va uning nutqda voqelanishi, modal manolari. 4.shart mayli ugmsi, uning nutqda voqealanishi va modal ma’nolari. 5.zamon shakllarida ma’nodoshlik va shakldoshlik. 6.umumiy xulosalar. mayl-zamon morfologik kategoriyasining ma'noviy xususiyati, mayl va zamon shakllarining sintaktik xususiyati, xabar mayli umumiy grammatik ma'nosi, buyruq-istak mayli umumiy grammatik ma'nosi, shart mayli umumiy grammatik ma`nosi, ot-kesimli gaplarda zamon shaklining ifodalanishi, real (aniq) harakat, ideal (noaniq) harakat, zamon shakllarida shakldoshlik, zamon shakllarida manodoshlik, nutq momenti. turkiy til...

Формат DOC, 120,5 КБ. Чтобы скачать "mayl va zamon shakllarining munosabati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: mayl va zamon shakllarining mun… DOC Бесплатная загрузка Telegram