yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni

DOC 52,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1706114923.doc yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni reja: 1.leksemalarning ma`noviy tasnifidagi “ma`noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2.yordamchi so`zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3.yordamchi so`zlarning shakliy xususiyatiga ko`ra guruhlanishi. mustaqil so`z, yordamchi so`z, ma`noviy mustaqillik, ma`noviy nomustaqillik, sof yordamchi so`zlar, qo`shinchasimon yordamchi so`zlar, yarim yordamchi so`zlar, ko`makchi-bog`lovchi, bog`lovchi-yuklama, “oraliq uchinchi” xususiyati, yordamchi so`zlarning boyish manbalari. barchaga ma`lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo`linadi: mustaqil so`zlar va yordamchi so`zlar. bular orasidagi zidlanishni ma`noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu oppozitsiya belgisiga ko`ra yordamchi so`zlar belgili a`zo mavqeini, mustaqil so`zlar belgisiz a`zo mavqeini egallaydi. yordamchi so`zlar hech qachon mustaqil qo`llanilmaydi, bog`liq qurshovlardagina kela oladi. mustaqil so`zlar esa mustaqil qo`llanilish va ma`no ifodalash qobiliyatiga egadir. leksemalarning ma`noviy tasnifida ilk bosqich belgisi “ma`noviy mustaqillik” emas, “ma`noviy nomustaqillik” bo`lishining sababi mustaqil leksemalarning bu belgiga nisbatan betarafligidir. chunonchi, katta guruhni tashkil etuvchi atoqli otlar (temir, anor, gavhar) guruhida, mavhum otlarda mustaqil ma`noning mavjudligi kishini shubhaga …

i “ma`noviy nomustaqillik” bo`la oladi” [2, 30;]. ushbu belgi asosidagi ziddiyatda ko`makchi, bog`lovchi, yuklamalar kuchli (belgili) a`zoni tashkil etadi. sof ko`makchi, sof bog`lovchi, sof yuklamalar hech qachon mustaqil ma`noli so`zlar xususiyatiga ega bo`la olmaganligi tufayli ularning guruhiga o`ta olmaydi. tilshunoslikda yordamchi so`zlarning leksemalar1 va qo`shimchalar orasida “oraliq uchinchi” bo`lib, ham leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o`zida mujassamlashtirilishi aniqlanilgan. ular shaklan leksema, mazmunan qo`shimchadir. (qiyos: kitobni akamga/akam uchun oldim.) shu tufayli bo`lsa kerak, til tizimida yordamchi so`zlarning o`rni turlicha baholanadi-ayrim olimlar ularni qo`shimchalarga, ayrimlari nutq bo`lakchalariga, ba`zilari yordamchi so`zlarga nisbat beradilar. yordamchi so`zlarning so`zmi, qo`shimchami yoki mustaqil so`zlarning yordamchi so`zlar bilan bog`lanishi so`z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo`lib qolmoqda. chunki yordamchi so`zlar guruhi ichida shunday birliklar borki, ular ham “ma`noviy mustaqillik”, ham “ma`noviy nomustaqillik” xususiyatiga ega (ot+ko`makchilar, yordamchi va ko`makchi fe`llar). chunonchi, “tortib” mustaqil so`z sifatida ravishdosh kabi qo`llaniladi: “baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi”. shu so`z “farhod tog`idan tortib …

chalarga yaqinlashtiradi va leksemalar deganda bu o`rinda mustaqil ma`noli so`zlar tushuniladi. leksemalar va morfemalar ziddiyatida “oraliq uchinchi” vazifasida keladi”. yordamchilarni so`zlarga quyidagilar yaqinlashtiradi: a) shaklan alohida ajralib turishlik; b) lug`aviy ma`noning mavjudligi (sifat ko`makchilar, ot ko`makchilar, fe`l ko`makchilarda…); v) ko`pincha ularning mustaqil so`zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi. yordamchi so`zlarning grammatik morfemalarga o`xshash tomoni ularning morfemalar kabi mustaqil nominativ funksiya bajarmasligi (ammo, va, sayin, kabi), qo`shimchasimon shaklda bo`lishi (-u, -yu, -da; -ki (-kim); -dek (-day), -cha;) va boshqalar. biroq yordamchi so`zlarning grammatik morfemalardan farqli tomoni shundaki, a) ular gap bo`lagi, so`z birikmasi, gap sathida sintaktik xarakterdagi vazifa bajaradi. bu xususiyat ko`makchilar uchun xos. chunonchi, 1. yaxshi bilan yursang yetarsan murodga, yomon bilan yursang qolarsan uyatga (maqol). 2.to`lqinlarning kuchli na`rasi yulduzlarga qadar yetardi (uyg`un). b) gap bo`laklari yoki gaplarni o`zaro bog`laydi. bunday funksiyada, asosan, bog`lovchilar va yuklamalar keladi: xonaga baland bo`yli, biroq oriqqina yigit salom berib kirdi. (s.a) saida bu-gapni aytdi-yu, chiqib …

damchi so`zlarning vazifasini bajaradi. chunonchi, 1.po`latdek (kabi) dadil bir yigit bu ishdan hayiqsa, uyat bo`ladi (o.m.). 2.shu payt o`g`ilchasi eshikdan yugurib keldi-da (va), dadasining quchog`iga otildi (o.). 3.bazmga gulnoragina (faqat) kelmadi (s.a). sof ko`makchilar sirasiga avvaldan ma`lum uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so`zlari; sof bog`lovchilar sirasiga va, hamda, ammo, lekin, biroq, balki, yo, yoxud, go’yo, agar, basharti kabilar; sof yuklamalar qatoriga xuddi, faqat, axir, hatto, naq, atigi, so`zlari kiradi. yarim yordamchi so`zlar atamasi ostida boshqa turkumga mansub bo`lgan so`zning yordamchi vazifasida qo`llanilishi (old, orqa, avval, bo`ylab, boshlab…) yoki tabiatida “shakldoshlik” mavjud bo`lgan birliklar tushuniladi. masalan, “yolg`iz” sifat turkumiga oid so’z yuklama o’rnida (yolg`iz senga suyanaman.) ishlatiladi. yoki “vaqtida yomg`ir yog`adi, vaqtida qor” gapida “vaqtida” so’zining vazifasi bog`lovchilarga yaqindir. bunga o’xshash misollar nutqimizda ko’p uchraydi. yordamchi so’zlarning shakliy xususiyatlariga ko’ra turlarini quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin: yordamchi so’z turi sof yordamchi so’z qo’shimchasimon yordamchi so’z yarim yordamchi so’z ko’makchi …

ilan, deb, deya kabilar komakchi-boglovchilardir. ushbu komakchilarning boglovchi vazifasida kelishi ancha keng tarqalgan hodisadir. “ammo lekin bu ishni paysalga solish yaramaydi” gapida boglovchi-yuklama qollanilgan, yani ammo boglovchisi kuchaytiruv yuklamasi vazifasida kelgan. qisqasi, bugungi kunda yordamchi sozlarni har tomonlama organish, ularni lisoniy tahlil qilish ishlari tilshunosligimizda davom etmoqda. аdabiyotlar: 1. менглиев б. морфологик воситаларнинг маъновий хусусиятлари ва синтактик имкониятлари. диссертация автореферати. тошкент-1995. 2.неъматов ҳ. тажалли тасаввуф билиш назарияси ва тилшуносликда синтаксисни ўрганиш масалалари. «ўзбек тили ва адабиёти», 1993 йил, 2-сон. 3.неъматов ҳ., бозоров о. тил ва нутқ. тошкент, «ўқитувчи», 1993 йил. 4. қурбонова м. шакл-вазифавий талқинда субстанциаллик омили. «ўзбек тили ва адабиёти», 1998 йил, 5-сон. 5.қурбонова м. шакл-вазифавий тадқиқ усулларига доир. «ўзбек тили ва адабиёти», 1998 йил, 5-сон. 6.қурбонова м. лисоний тизимда «оралиқ учинчи» нинг мутлақлиги. «ўзбек тили ва адабиёти», 1999 йил, 6-сон. 7.қурбонова м. ҳозирги замон ўзбек тили. тошкент, 2002 йил.

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni"

1706114923.doc yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni reja: 1.leksemalarning ma`noviy tasnifidagi “ma`noviy nomustaqillik” belgisi tushunchasi. 2.yordamchi so`zlarning “oraliq uchinchi” tabiatiga egaligi. 3.yordamchi so`zlarning shakliy xususiyatiga ko`ra guruhlanishi. mustaqil so`z, yordamchi so`z, ma`noviy mustaqillik, ma`noviy nomustaqillik, sof yordamchi so`zlar, qo`shinchasimon yordamchi so`zlar, yarim yordamchi so`zlar, ko`makchi-bog`lovchi, bog`lovchi-yuklama, “oraliq uchinchi” xususiyati, yordamchi so`zlarning boyish manbalari. barchaga ma`lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo`linadi: mustaqil so`zlar va yordamchi so`zlar. bular orasidagi zidlanishni ma`noviy va vazifaviy nomustaqillik tashkil etadi. bu oppozitsiya belgisiga ko`ra yordamchi...

Формат DOC, 52,0 КБ. Чтобы скачать "yordamchi so’zlar. ularning leksik va grammatik tuzumlardagi o`rni", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: yordamchi so’zlar. ularning lek… DOC Бесплатная загрузка Telegram