туркистон халклари сиёсий ва инсоний ҳукукдарининг поймол этилиши

DOCX 35,1 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1509436542_69551.docx туркистон халклари сиёсий ва инсоний ҳукукдарининг поймол этилиши россия империяси туркистон ўлкасини истило қилгани-дан кеиин маҳаллий халкларни мустамлака истибдодига солувчи крнун - «туркистон ўлкасини бошқариш ҳақидаги низом»ни жории этди. низом ўлкада маҳаллий аҳолининг инсоний ва сиесии ҳуқукларининг расман поймол этилишига олиб келди низомга кўра, кичик мансабдорлар, приставдан тортиб генерал-губернаторгача маҳаллий аҳолига нисбатан чекланмаган жазо чораларини қўллаши мумкин бўлган. шаҳардаги рус атолисига бертлган имтиёзлар мусулмонларга тегишли булма-ган. «мусулмон аҳолини кучайтирмаслик учун уларни имтиезлардан маҳрум этиш ўринлидир», - деиилган эди бир расмии туркистон тарихи тадқиқотчиларидан г. сафаров ўлкадаги евоопа аҳолисининг барча қатламини «умумии мустамлакачи-ларгдебтагами бежиз эмас. у мустамлака шароитидаги син-фий ва миллий тенгсизлик қамда рус ишчиларининг имтаа ри ва уларнинг маҳаллий миллатлар ишчиларидан кескин фарқланувчи ҳукмрон мавқеи ҳақида адолатли фикр юр™, sssmr ру^лаштириш сиёсати ва рус келгиндиларига туб зи аҳоли ерларининг бўлиб берилиши туркистондаги миллий-озодаик ҳаракатини юзага келтирган асосий сабаб булган-лигини ёзган. «барча руслар, - деб аитган эди г. сафаров -туокистоннинг …

$лдилар. шаҳар ҳокимлари, қози ва амалдърлар ҳам мактабдорларни чақириб, оқ подшонинг номинтжамий одамларга биддириб, килдириш, ҳатто мактаблардаги еш болалар уқиидиган эшон сўфитсўфи оллоёр)нинг «чаҳрр китоби» деган савоб китоблардаги «азоби қабр кофирларгадир чин - курар гўрнинг азобин баъзи мўмин»дек бўлғон баитларини ва^ко-фир мушрик» деган ибораларини йўқотиб янги босиладирғон китоб ва «куръон»лардан юқорида айтилган калималарни чи-қа^ишдек ф^рмойишлар қилдилар. мусулмонларни ниҳоят s қисиб\ ҳатто кўчадан пристуф ўтиб қолса е беихтиер к|рмайққолғонҳва ўрнидан турмаган мусулмонлар булса қаитиб келиб уриб, қамар эдилар. андижонда бир неча муътабар одамларни кўчада, халқ қошида «манга салом қилмадинг» деб ҳақорат қилиб қамаб қўядиган бўлди'. 1898 йилги андижон қўзғолонидан кейин мустамлакачилар ўлкани русча ўзлаштириш сиёсатида ҳар қандай ниқобдан воз кечиб очиқчасига зўравонлик йўлига ўтдилар. мусулмонларни русларга мажбурий равишда сажда қилдириш одатини раем қилдилар. бунинг исботи, жумладан, андижонликлардан фо-зилбек отабек ўғлининг юқорида парча келтирилган китобида мужассамдир. қатор адабиётлар ва архив материаллари ҳам россия импе-рияси ҳукмрон доиралари туркистон халкларининг диний ҳақ-ҳуқуқларини қандай тарзда …$

ломаларнинг жаҳон фан-мада-нияти ривожига қўшган хизматларини инкор этишга уринишди ва уларнинг асарларини бир ёқлама сохта тадқиқ этишди. санкт-петербург туркистон ўлкасида ислом динининг жаҳон-шумул умуминсоний мавқеини синдириш учун рус православ ибодатхоналари тармоғини кенгайтирди. рус мустамлакачилари ўзлари ишлаб чиққан «туркистон ўлкасини бошқариш ҳақида низом»да шариат қозиларини сай-лаш масаласига алоҳида эътибор бердилар. хонлар замонида саводхон ва ниҳоят билимдон одамлар қозиликка тайинланган бўлса, рус маъмурларининг қонунига кўра, саводсиз кишилар ҳам бу лавозимга сайланиши мумкин бўлди. мингбоши, оқсо-қол, қози сайловлари жараёнида норозиликлар юз берди. халқ ўз фикрини билдиришга уринди. рус мустамлакачилик тартиб-лари, идора услуби ва руслаштириш сиёсатидан норозилик қуйи маъмурият сайловларида очиқдан-очиқ сиёсий чиқишлар шаклида намоён бўлди. рус мустамлакачиларининг туркистондаги ҳукмронлиги учун таҳликали вазият вужудга келди. туркиянинг юнонистон билан урушда эришган ғалабаси бутун мусулмон оламида тур-кия султонининг обрўсини кўтариши баробарида европаликлар зулми остида эзилган мазлум шарқда миллий ғурур уйғотиб, озодлик курашига ҳавас қўзғади. ана шундай кайфият туркис-тонда ҳам кучайганлигини рус сиёсий разведкаси пайқади. рус махфий …

ан қўзғолон тарихан тасоди-фии бўлмаган. ана шу боғлиқлик, яъни туркистондаги миллий-озодлик ҳаракатининг бутун мусулмон шарқидаги ижтимоий-сиесий жараёнлар билан узвий боғлиқлиги масаласи ҳанузгача урганилмаган ва ўз тадқиқотчиларини кутмокда. ҳолбуки, ўша вақтдаеқ рус мустамлакачилари бундай алоқадорликнинг сабаб-ларини жуда яхши тушунган ва унга қарши кескин чоралар курган. хусусан, 1898 йилда олий лавозимдаги подшо амалдори ва публицист владимир череванский судан ва жазоир қўзғолони ҳақида шундай деган эди: «мусулмонлар ўртасидаги тенглик-ни тиклаш ҳамда мусулмон мамлакатларидаги ўзгалар ҳукм-ронлигига чек қўйишга чақирилганини эълон қилган маҳди (муҳаммад аҳмад) фаол ҳаракат бошлади. шу тариқа судан қўзғолони бошланиб кетди ва у ҳанузгача давом этмоқда. бу аланга қоҳирага ҳам ўтиб, александрияда европаликларни қириш бошланди. қоҳиранинг ўн икки майдонида ўн икки дарвиш муҳаммад байроғини кўтариш ва европаликларни йўқо-тиш ҳақида ваъз ўқишарди. судан қўзғолони давомида маҳди икки юз минглик қўшинга эга бўлди ва унинг ғазотга даъвати бутун мусулмон дунёсига ёйилди. миср қўшинлари кетма-кет мағлубиятга учради. илғор артиллерия ва бошқа хил яроғ-аслаҳалар билан қуролланган …

ни талаб қилди»1. бу хавфсирашда жон борлигини айғоқчилик хабарлари ҳам тасдиклади. туркистон ўлкасининг турли ҳудудларида халқ ҳаракатлари давом этаётгани ва русларга қарши кайфият кучайиб бораётга-ни ҳақидаги хабарларда, жумладан, шундай маълумотлар бор эди: «сўнгги вақтларда ўлкада маълум мақсади ва тегишли ҳужжатлари бўлмаган турк фуқаролари пайдо бўлмоқца. халқ ўртасида эса туркия-юнонистон урушида турклар эришаётган зафарларни мадҳ этувчи истанбулда нашр қилинган китоблар тарқалган. турк султони муҳаммад алига ўз елкасидаги тўнни ва ғазовот эълон қилишга чорловчи фармонни юборгани ҳақида овозалар юрибди. афғонистон амири бўлса ўзини ша-риатпаноҳ деб эълон қилиб, муқаддас уруш жамғармаси учун олтин танга зарб қилабошлади. амир ўзининг таҳрири остида кобулда муқаддас уруш — жиҳод ҳақида китоб чиқарган. яқинда панжакент участкасида қандайдир афғон фуқароси қўлга олинган ва у ўлкага келиш сабабларини атайлаб яшир-ган. авлиёотада эса қирғизлар ҳеч қандай асоссиз русларнинг икки нафар қуйи даражадаги зобитига ran отиб, жанжал чиқар-ганлар. бухорода эса бир мулла темир йўл қоровули — рус фуқаросини ғазовот йўлида ўддирган. у …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "туркистон халклари сиёсий ва инсоний ҳукукдарининг поймол этилиши"

1509436542_69551.docx туркистон халклари сиёсий ва инсоний ҳукукдарининг поймол этилиши россия империяси туркистон ўлкасини истило қилгани-дан кеиин маҳаллий халкларни мустамлака истибдодига солувчи крнун - «туркистон ўлкасини бошқариш ҳақидаги низом»ни жории этди. низом ўлкада маҳаллий аҳолининг инсоний ва сиесии ҳуқукларининг расман поймол этилишига олиб келди низомга кўра, кичик мансабдорлар, приставдан тортиб генерал-губернаторгача маҳаллий аҳолига нисбатан чекланмаган жазо чораларини қўллаши мумкин бўлган. шаҳардаги рус атолисига бертлган имтиёзлар мусулмонларга тегишли булма-ган. «мусулмон аҳолини кучайтирмаслик учун уларни имтиезлардан маҳрум этиш ўринлидир», - деиилган эди бир расмии туркистон тарихи тадқиқотчиларидан г. сафаров ўлкадаги евоопа аҳолисининг барча қатламини «умумии м...

Формат DOCX, 35,1 КБ. Чтобы скачать "туркистон халклари сиёсий ва инсоний ҳукукдарининг поймол этилиши", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: туркистон халклари сиёсий ва ин… DOCX Бесплатная загрузка Telegram