ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ёрдамчи персонажлар талқини

DOC 150,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1481462843_66538.doc ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ёрдамчи персонажлар талқини ҳайвонлар ҳақидаги эртакларнинг сюжет чизиғида етакчи персонажлар билан бир қаторда ёрдамчи персонажлар ҳам фаол иштирок этадилар. ёрдамчи персонажлар эртаклар сюжетида тутган ўрни, вазифаси ҳамда аҳамиятига кўра ўзига хос алоҳида мавқени эгаллайди. ёрдамчи персонажларнинг ўзига хос хусусиятлари, асосан, уларнинг функционал ҳаракатларида, яъни бажарадиган вазифаларининг характерида кўзга ташланади. бинобарин, персонажлар функциясининг характери ва мазмуни уларнинг ўзига хос хусусиятларини ойдинлаштирувчи асосий мезон ҳисобланади. шу жиҳатдан ёндашганда в.я.проппнинг назарий қарашлари катта аҳамиятга эга. у ўзининг «эртаклар морфологияси» номли китобида сеҳрли эртакларда иштирок этувчи ёрдамчи персонажларнинг характерли хусусиятларини функционал ҳаракатлари доирасида асослайди. олимнинг эътироф этишича, сеҳрли эртакларда ёрдамчи (кучлар) қаҳрамонлар «мусибат (фалокат) ёки қашшоқликни бартараф этиш, оғир вазиятларда ёрдам бериш, таъқиб, уларни ҳимоя қилиш, мушкул масалаларни, вазифаларни ҳал қилишда кўмаклашиш» каби функцияларни бажаради.шунга кўра, в.я.проппнинг таҳлилий тадқиқини ёрдамчи персонажларнинг асосий хусусиятларини ёритишда энг тўғри йўл, деб баҳолаганимиз ҳолда, унга айрим аниқликлар киритиш орқали қуйидаги мулоҳазаларни баён қилишимиз ўринлидир: …

одисалар ичида ҳаракат қилади. бинобарин, сеҳрли эртаклар композициясининг мураккаблиги, сюжет таркибининг кенг кўламдорлиги, образлар талқинидаги кўп қирралик, заминида хаёлий уйдирмаларга асосланган ҳодисаларнинг саргузашт типида воқе бўлиши каби қатор ўзига хос жиҳатлари таркибидаги ёрдамчи ва умуман, барча персонажларнинг ҳаракат доирасини ўз имконияти ҳамда талаблари даражасига мослаштириб амал қилишни тақозо этади. ҳайвонлар ҳақидаги эртакларнинг ёрдамчи персонажлари эса қисқа сюжетли воқеалар ичида ҳаракат қилади. мантиқий жиҳатдан ёндашганда англашиладики, бу тур эртакларнинг композицион тузилиши оддий, сюжет таркибидаги конфликт ва унинг ечимини ташкил этувчи эпизодлар ҳажми ихчам, персонажлар тизими ва талқинида кўп қиррали хусусиятлар кўзга ташланмайди. мана шу хусусиятларга кўра ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда иштирок этувчи қаҳрамонлар, жумладан, ёрдамчи персонажлар табиатида сеҳрли ёки маиший эртаклар персонажларига хос функционал кўламдорлик ва мураккаблик кўринмайди. бу нарса мазкур типдаги эртакларнинг ўзига хос хусусиятларини белгилайди. англашиладики, ёрдамчи персонажлар улар қайси турдаги эртакларга мансуб бўлишидан қатъий назар, функционал хусусиятлари ўртасида мазмуний яқинлик (оғир вазиятларда ёрдам берувчи, мушкул вазиятларни ҳал қилишда кўмаклашувчи), …

тида эртакларнинг аксарият қисмида катнашади. у нафақат ўзбек ёки туркий халқлар эртакларида, балки рус ва бошқа қатор европа халқлари оғзаки ижодида ҳам кўп учровчи оммалашган, машҳур образлардан саналади. тулки образи ва унга муносабат масаласи деярли барча халқлар фольклоршунослари эътиборини ўзига тортиб келаётган мавзулардан бири ҳисобланади. чунончи, бу образ, унинг келиб чиқиш тарихи – генезиси, эртаклар сюжетида тутган ўрни, вазифаси, ижтиомий характери ва ўзига хос хусусиятлари ҳақида в.п.аникин, э.в.померанцева, м.и.афзалов, б.г.тлехас, к.и.имомов, а.боймуродов каби бир қатор олимлар қизиқарли фикрлар баён қилганлар . шуни эътироф этиш керакки, тадқиқотлар мазмунида бир-бирини тўлдирувчи ва айни пайтда, бир-бирини инкор этувчи фикрлар тизимига дуч келамизки, бу эса тулкининг кўп қиррали, мураккаб персонаж эканлигидан далолат беради. ўзбек фольклорида мазкур образ ҳақида илк бор фикр билдирган олим мансур афзалов шундай ёзади: «тулки бошқа халқларнинг эртакларидаги каби бизда ҳам айёр, олғир, ёлғончи киши образидир. шунинг учун ҳам халқ орасида айёр одамга нисбатан тулки лақаби берилади» . ғ.жалолов «ўзбек халқ …

нг ана шу хусусиятлари билан намоён бўлади» . олим ўзининг назарий қарашларини «мушук, хўроз ва тулки», «чоҳ ичидаги ҳайвонлар», «тулки ва қуён», «тулки ва зағизғон», «мушук ва тулки», «тулки қандай қилиб учишни ўрганди?», «қўй, тулки ва бўри», «айиқ ва тулки» каби рус халқ эртаклари таҳлили асосида далиллайди . атоқли фольклоршунос э.в.померанцева ҳам «рус халқ эртаклари» номли монографиясида в.п.аникиннинг таҳлилий хулосасига мувофиқ келувчи фикрлар баён қилади. олима бу образнинг ўзига хос характерли хусусиятларини ёрита бориб, «тулки – эски ошначилик унутилади», «чоҳ ичидаги ҳайвонлар», «бўғирсоқ», «қиш ҳайвонлари» каби эртакларда асосий қаҳрамонлардан бири сифатида иштирок этади. эртакларда у фирибгар, айёр, ёлғончи каби салбий қиёфаларда тасвирланади... у бўри, хўроз ва айиқни лақиллатиб алдайди, зағизғон болаларини айёрлик билан қўлга киритади, чоҳ ичида ҳайвонларни бирин-кетин ҳалок қилади ва ҳоказо. бироқ унинг айёрлиги ҳамма вақт ҳам иш беравермайди: у инсонга тўқнаш келганда доимо мағлубиятга учрайди» , – дейди. кўринадики, э.в.померанцева ва в.п.аникин тадқиқотлари мазмунида ўзаро ҳамоҳанг ва …

нажининг сюжет таркибида тутган ўрни, функцияси ва мазмуни тамомила ўзгача моҳият касб этади. мазкур эртакнинг сюжети қуйидагича: «одам бўрини овчидан қутқаради (айиқ, илон); хавф-хатар чекингач у, яъни бўри одамни емоқчи бўлади; одам ўткинчи ҳайвондан ёрдам сўрайди; тулки бўрини қоп ичига тушишга мажбур қилади; одам уни ўлдиради; шу билан у тулкини ҳам ўлдиради» . кўринадики, бу ўринда тулки инсон олдида мағлуб. қизиғи шундаки, юқоридаги эртакнинг ўзбекча варианти («бўри билан мерган», «илоннинг иши заҳар солмоқ» эртаклари)да воқеалар тафсилоти мутлақо ўзгача йўсинда хотимланади: тулки сюжет ечимида ҳал қилувчи вазифани бажаради: у одамни бўри (илон)дан қутулишига ёрдам беради . демак, ҳар икки халқ эртакларининг қиёсий талқинидан шу нарса англашиладики, рус фольклоршуносларининг тулки образи хусусидаги фикрларини ўзбек эртакларида қатнашувчи тулки персонажига нисбатан тадбиқ этиб бўлмайди. мазкур хулоса, айни пайтда, ғ.жалолов концепциясини тасдиқлайди. бинобарин, ҳайвонлар ҳақидаги ўзбек халқ эртакларида тулкининг гоҳ салбий, гоҳ ижобий сифатларда талқин этилиши, олим таъкидлаб ўтганидек, «қадимий тотемистик тушунчалар ва мифология билан …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ёрдамчи персонажлар талқини"

1481462843_66538.doc ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ёрдамчи персонажлар талқини ҳайвонлар ҳақидаги эртакларнинг сюжет чизиғида етакчи персонажлар билан бир қаторда ёрдамчи персонажлар ҳам фаол иштирок этадилар. ёрдамчи персонажлар эртаклар сюжетида тутган ўрни, вазифаси ҳамда аҳамиятига кўра ўзига хос алоҳида мавқени эгаллайди. ёрдамчи персонажларнинг ўзига хос хусусиятлари, асосан, уларнинг функционал ҳаракатларида, яъни бажарадиган вазифаларининг характерида кўзга ташланади. бинобарин, персонажлар функциясининг характери ва мазмуни уларнинг ўзига хос хусусиятларини ойдинлаштирувчи асосий мезон ҳисобланади. шу жиҳатдан ёндашганда в.я.проппнинг назарий қарашлари катта аҳамиятга эга. у ўзининг «эртаклар морфологияси» номли китобида сеҳрли эртакларда иштирок этувчи ёрдамчи персонажларнинг хар...

Формат DOC, 150,5 КБ. Чтобы скачать "ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ёрдамчи персонажлар талқини", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ҳайвонлар ҳақидаги эртакларда ё… DOC Бесплатная загрузка Telegram