1-sinf tabiatshunoslik

PDF 121 pages 5.6 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1 / 121
umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 4-sinfi uchun darslik o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan to‘rtinchi nashr «sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati toshkent–2017 akbar bahromov shavkat sharipov manzura nabiyeva topshiriqni bajaring savollarga javob toping shartli belgilar: darsning yakuni amaliy ishni bajaring m a s’ u l m u h a r r i r l a r : o‘.pratov – biologiya fanlari doktori, professor, o‘zbekiston respublikasi fan arbobi; a.qayumov – geografi ya fanlari doktori, professor. t a q r i z c h i l a r : n.ahmedova – respublika ta’lim markazi «boshlang‘ich ta’lim» bo‘limi boshlig‘i; x.sattorova – nizomiy nomidagi tdpu o‘qituvchisi; m.xolxo‘jayeva – toshkent shahar mirobod tumanidagi 110-maktab boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi; v. fedorko – toshkent shahar olmazor tumanidagi 233-maktab geografi ya fani o‘qituvchisi. isbn 978-9943-26-654-4 © bahromov a.d., sharipov sh., nabiyeva m. © «sharq» nmak bosh tahririyati, 2011, 2015, 2017. ? respublika maqsadli kitob jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan chop etildi. …
2 / 121
ovunlar pishadi. dala ekinlari hosilini yig‘ishtirish qizg‘in pallaga kiradi. yozda bog‘larda ham ishlar ko‘payadi. daraxtlar va toklarga zararkunanda hasharotlarga qarshi dori- lar sepiladi. ularning tagi yumshatiladi va sug‘oriladi. 4 tok novdalari vaqti-vaqti bilan kesib turiladi. quyosh taftida o‘rik, olcha, shaftoli, olma, nok, uzum kabi mevalar navbatma-navbat pishadi. ularning hosili el dasturxoniga tortiq qilinadi. uy hayvonlari – qo‘y, echki, ot va qoramollar yoz bo‘yi yaylovlarda boqiladi. chorvadorlar aholini go‘sht va sut mahsulotlari bilan ta’minlaydi. o‘lkamiz tabiati g‘oyatda go‘zaldir (1-rasm). mam- lakatimizning kunchiqar tomonini baland tog‘lar egal- lagan. baland tog‘ cho‘qqilaridagi qorlar yozda ham erib tugamaydi. bu davrda tog‘ yonbag‘irlarining ta- biati yashil libosda bo‘ladi. bu joylar o‘zining chiroyli 1-rasm. 1 – tog‘dagi kavraklar; 2 – tog‘ yonbag‘ridagi xandon pista; 3 – cho‘ldagi saksovullar; 4 – dashtdagi shirachlar; 5 – tog‘ o‘rmoni; 6 – tog‘ daryosi. 1 2 3 4 5 6 5 tabiati, musaffo havosi, zilol suvlari bilan kishilarni maftun etadi. …
3 / 121
iga alohida e’tibor berib kelin- moqda. har yili erta bahorda hashar yo‘li bilan yo‘l chetlariga, binolar atrofi ga ko‘plab manzarali daraxt ko‘chatlari ekiladi. siz 4-sinf «tabiatshunoslik» darslarida avval koinot bilan, so‘ngra o‘lkamizdagi daryo va ko‘llar, o‘rmonlar, cho‘llar, tog‘lar, adirlar tabiati bilan tanishasiz. mamla- katimiz tabiati xilma-xilligini bilib olganingizdan keyin vatanimiz bo‘ylab sayohat qilasiz. bunda toshkent shahri, har bir viloyat va qoraqalpog‘iston respubli- kasi tabi atini alohida o‘rganasiz. 1. yoz fasli boshqa fasllardan nimasi bilan farq qiladi? 2. yozda dala va bog‘larda qanday o‘zgarishlar bo‘ladi? 3. uy hayvonlari qayerda boqiladi? ular insonlarga qanday foyda keltiradi? 4. 2-rasmda qanday jonivorlar tasvirlangan? 5. o‘lkamizning go‘zal tabiati haqida gapirib bering. turli o‘simliklardan gerbariy tayyorlang. ? 7 yer – quyosh sistemasidagi sayyora yulduzlar. quyosh yulduzli osmon tunlari osmonda son-sanoqsiz yulduzlar ko‘rinadi. yulduzlar bizga mitti bo‘lib ko‘rinsa-da, aslida ular- ning har biri juda ulkan. yulduz bizdan nihoyatda olisda olovdek yonib turgan shar shaklidagi ulkan osmon jismidir. …
4 / 121
di gan yulduzlar ortida ham son-sanoqsiz yulduzlar mavjud. olimlar azaldan yulduzlarni o‘rga nishga qiziqqanlar. jumladan, buyuk alloma mirzo ulug‘bek (1394–1449) yulduzlarni o‘rganish uchun samarqandda maxsus in shoot – rasadxona qurdirgan. rasadxonadagi asboblar yordamida tekshirishlar natijalari asosida yulduzlarning joylashish jadvalini tuzgan. yulduzlar- ni o‘rganish natijalarini to‘plab, alohida kitob yozib qol dirgan. ulug‘bekning bu kitobida 1 018 ta yul duz haqida yozilgan. kitobda keltirilgan yulduzlar haqidagi ma’lumotlar hozirda ham katta ahamiyatga ega. quyosh – eng yaqin yulduz quyosh har kuni erta tongda yer sirtining bir to- monidan chiqib, kun bo‘yi osmonda harakat qiladi. kechga borib, u yer sirtining boshqa bir tomoniga botadi. go‘yoki, yer shari bir joyda turadi-yu, quyosh yer atrofi da aylanadi. mirzo ulug‘bek 9 3-rasm. yer quyosh atrofi da aylanadi. aslida quyosh yerga nisbatan bir joyda turadi. yer esa quyosh atrofi da aylanadi (3-rasm). qu yosh ning diametri yer sharini ki dan 109 mar- ta kattadir. uning massasi esa yernikidan …
5 / 121
qin. quyoshning bizdan qanchalik uzoq ekanligini tasavvur qilib ko‘raylik. faraz qilaylik, har sekundda 12 kilometrdan yo‘l bosadigan tezuchar raketa yerdan quyosh tomon yo‘l olgan bo‘lsin. bu raketa quyoshga yetib borgun cha deyarli 5 oy vaqt ketgan bo‘lardi (5-rasm). koptok oling va uni yer shari deb tasavvur qiling. u holda qu yoshning kattaligi taqriban qancha bo‘lishini ayting. 5-rasm. raketa quyoshga 5 oyda yetib borishi mumkin. 5 oyda yetadi quyosh 150 000 000 km yer 11 ? quyosh – yerdagi hayot manbayidir quyosh bepoyon olamga tinimsiz yorug‘lik tarqatib turadi. bu yorug‘likning bir qismigina yerga keladi. yerdagi butun tirik tabiat – o‘simlik va hayvonlar, shu- ningdek, odamzod quyosh yorug‘ligi tufayli mavjuddir. faraz qilaylik, quyosh birdaniga g‘oyib bo‘lib qoldi. u holda yerda qanday o‘zgarishlar yuz berishi mum- kin? avvalo, hamma yoqni tim qorong‘ilik qamrab oladi. osmondagi oyning yorug‘ligi ham yo‘qoladi. chunki oy o‘zidan yorug‘lik chiqarmaydi, u quyosh nurini ko‘zgu kabi bizga qaytaradi, xolos. quyoshning …

Want to read more?

Download all 121 pages for free via Telegram.

Download full file

About "1-sinf tabiatshunoslik"

umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 4-sinfi uchun darslik o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan to‘rtinchi nashr «sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati toshkent–2017 akbar bahromov shavkat sharipov manzura nabiyeva topshiriqni bajaring savollarga javob toping shartli belgilar: darsning yakuni amaliy ishni bajaring m a s’ u l m u h a r r i r l a r : o‘.pratov – biologiya fanlari doktori, professor, o‘zbekiston respublikasi fan arbobi; a.qayumov – geografi ya fanlari doktori, professor. t a q r i z c h i l a r : n.ahmedova – respublika ta’lim markazi «boshlang‘ich ta’lim» bo‘limi boshlig‘i; x.sattorova – nizomiy nomidagi tdpu o‘qituvchisi; m.xolxo‘jayeva – toshkent shahar mirobod tumanidagi 110-maktab boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi; v. fedorko...

This file contains 121 pages in PDF format (5.6 MB). To download "1-sinf tabiatshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: 1-sinf tabiatshunoslik PDF 121 pages Free download Telegram