10. lekciya

PDF 9 pages 357.5 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 357.5 KB

File type PDF

Pages 9

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

1 10-lektsiya optikaliq teleskoptiң kөrsetkishlarin esaplaӯ òåëåñêîïtiң tiykarg'i kөrsetkishleri. optikadan ma'lumki, optik tizm sirti ko'rinadigan yorug'lik manbaining tasvirini tuzayotib uning sirt yorug'ligini yoki ravshanligini ko'paytirmaydi, balki aksincha, optik sirtlardan aks qaytishda fizik yo'qotish, linza ichida yutilish tufayli uni kamaytiradi. tasvirning sirt yorug'ligi teleskopning fokus masofasi (f) ga teskari proportsional ravishda kamayadi. soniң ushin =1/f linzaniң optikaliq kүshi dep ataladi. astronomiyada osmon yoritqichi tasvirining ravshanligi emas, balki yorug'lik o'lchaydigan asbob=fotometrning nur sezuvchi qatlamida (teleskopning chiqish teshigida) u hosil qilayotgan yoritilganlik yoki nur sezuvchi qatlamga tushayotgan nurlanish oqimi o'lchanadi. bunda teleskop ob'ektiviíèíã äèàìåòðè (d) muhim rol o'ynaydi. ob'ektivning diametri qancha katta bo'lsa teleskop shuncha ko'p nurlanish îqèìè (f) éèg'àäè. 4/2desef   . (14) áó åðäà å - ¸ðèòqich tomonidan teleskop ob'ektivining yoritilganligi, s - îá'ektivning yuzasi. shuning uchun teleskop ob'ektivining diametri (d) âà ôîêóñ ìàñîôàñè (f) uning asosiy ko'rsatkichlari hisoblanadi. ob'ektiv diametrini uning ôîêóñ ìàñîôàñèãà íèñáàòè à =d/f, òåëåñêîïíèíã àïåðòóðàñi yoki …

2 / 9

i a qancha kichik bo'lsa, teleskop shuncha ko'p yorug'lik kuchiga ega bo'ladi. à íèíã qèéìàòè íèñáàt sifatida beriladi. astrometrik o'lchashlarda tasvirning masshtabi muhèì rol o'ynaydi, shuning uchun astrograflarda à=110, ÿúíè óëàðíèíã ôîêóñ ìàñîôàñè ob'ektivi diametridan o'n marta katta bo'ladi. astrofizik tekshirishlarda yorug'ëèê oqimi hàë qiluvchi rol o'ynaydè, øóíèíã ó÷óí ðåôëåêòîðëàðäà à  13, ÿúíè, ob'ektiv fokus masofasi uning diametridan uch marta atrofida katta bo'ladi. æuda êàòòà îïòèê êó÷ãà ýãà òåëåñêîï ÿñàø qèéèí, ÷óíêè áóíäàé hollarda ob'ektiv nuqñîí (àáåðàöèÿ) ëàðè hàì à3 âà à2 ãà ïðîïîðöèîíàë ðàâèøäà êó÷àÿäè. áó ìàñàëàãà êåéèíðîq qàéòàìèç. hîçèð ýñà, êóçàòèøëàðãà òåëåñêîï qo'llash qàíäàé þòóq áåðàäè, shuni ko'raylik. òåëåñêîïtiң fotografiyaliq îïòèêaliq quӯati. îïòèê ñèñòåìà êåíã ñèðòãà ega bo'lgan ob'ekt (oy, sayyoralar) tasvirini hîñèë qilganda teleskop uning ðàâøàíëèãèíè (â), îäàòäà, êó÷àéòèðàîëìàéäè, àêñèí÷à, îïòèê ñèðò âà ìóhèòëàðäà þòèëèø hisobiga u kamayadi. biroq, astronomik kuzatishlarda yoritqichning ðàâøàíëèãè ýìàñ, áàëêè ó hîñèë qilayotgan yoritilganlik o'lchanadi. optik sistema qurollanmagan ko'zga nisbatan beradigan …

3 / 9

iya berish kerak bo'ladi. uzoq ekspozitsiya davomida olingan tasvirda òóíãè îñìîííèíã hàì òàñâèðè hosil bo'ladi. bu esa xira yulduzni ko'rishga to'sqèíëèê qèëàáîøëàéäè âà òåleskopning optik qóââàòèíè ¸êè çåyin êүshin shåãàðàëàéäi. øóíèíã ó÷óí har bir teleskop ma'lum maksimal ekspozitsiya vaqòè (t÷) áèëàí õàðàêòåðëàíàäè âà ó òåëåñêîïíèíã àïåðòóðàñè (à) ãà áîg'ëèq )lg32.26.0(lg at ch  . (17) à=11 ó÷óí t÷=4 ìèíóò, à=110 ó÷óí t÷=4 ñîàò âà hokazo, ya'ni à êàìàéãàí ñàðè (f - óçàéãàí ñàðè) òóíãè îñìîííèíã çàðàðëè òàúñèðè êàìàéèá áîðàäè. ôîêóñ ìàñîôàíèíã óçàéèøè òåëåñêîïíèíã êàòòàëàøòèðèøèíè êó÷àéòèðàäè, òàñâèðíèíã ìàñøòàáèíè (mmgradus yoki mmyoy sekund) kattalashtiradi. bu o'z navbatida yulduz tasvirini (u îäàòäà íóqta shaklida bo'lmay balki kichik difraktsion gardishcha shaklida bo'ladi) ham kattalashtiradi. natijada ob'ektivda yig'èëãàí íóð ãàðäèøãà÷à ¸éèëèá òóøàäè âà þçà áèðëèãèãà òóøà¸òãàí îqèì (¸ðèòèëãàíëèk) kamaya boshlaydi. biroq áó êàìàéèø äàðàæàñè îñìîííè qîðîíg'ulashuviga qaraganda sekin bo'lgani uchun êàòòàëàøòèðèø ôîéäà êåëòèðàäè. 3. optik aliq aberratsiyalar hәm olardiң sүӯretleniӯge tәsiri. yulduzlar nuqtasimon yorug'lik manbalaridir …

4 / 9

mumkin. sferik sirtga ega ob'ektivga tushayotgan yassi to'lšin fronti undan o'tgach (agar botiq ko'zgu bo'lsa, qaytgach) sferik to'lqin frontiga aylanishi kerak, biroq bu shart bajarilmaydi. bunday ob'ektivdan o'tgan (qaytgan) to'lqin uning aberratsiyalari tufayli sferik sirtdan chetlashadi va natijada hosil bo'lgan yulduz tasvir nuqtasimon bo'lmaydi, u biroz kengayadi. yuqorida biz teleskop ob'ektivi chetida yorug'lik difraktsiyasi tufayli yulduz tasviri ma'lum kattalikdagi gardishcha shaklda bo'ladi va buni bartaraf etib bo'lmaydi degan edik. endi esa aberratsiya ham yulduz tasvirini kengaytirishi mumkinligini ko'rib turibmiz. aberratsiyalarni kamaytirish yo'llari ishlab chiqilgan. demak, teleskopni shunday yasash kerakki unda aberratsiya tufayli kengaygan yulduz tasviri shu teleskopda yulduzning difraktsion tasviridan katta bo'lmasin. tajriba shuni ko'rsatadiki, bu shart bajarilishi uchun ob'ektivdan o'tgan (qaytgan) to'lšin frontni sferadan chetlashishi  amaldagi nurlanish to'lqin uzunligining to'rtdan (sakkizdan) biridan ( 4   ) oshmasligi 3 kerak bo'ladi. bul shәrt reley shәrti dep ataladi. bunday shart parabolik ko'zgularda bajariladi (e'tibor bering televizion antenna parabolik antennadir). …

5 / 9

ali kuyidagicha ifodalanadi: ) 11 )(1( 1 21 rr n f    . (18) bu formuladan ko'rinib turiptiki, har xil ranglarda linzaning fokusi undan har xil masofada joylashadi, ya'ni yakka linza oq nurni optik o'q bo'ylab spektrga yoyadi. 6-rasm. xromatik aberratsiya. qizil nurlar ob'ektivdan yoki o'rtacha fokusdan uzoqroqda, havorang nurlar esa – ob'ektivga yaqinroqda yig'iladilar. natijada, o'rtacha fokusda yulduz tasviri ranglarga bo'yalgan kattagina gardishcha ko'rinishga ega bo'ladi. ko'zguli ob'ektivlarda xromatik aberratsiya bo'lmaydi. chunki, aks qaytish qonuni nurning to'lqin uzunligiga bog'liq emas. astrofizik teleskoplarning ob'ektivi botiq ko'zgudan iborat bo'ladi (ular reflektor deb ataladi). botiq ko'zgu sferik, parabolik yoki giperbolik sirtli qilib yasaladi. bunday sirtlardan qaytgan to'lqin fronti har xil shakl oladi va ko'zguning fokal tekisligida nuqtaviy yoritqichning turlicha shakldagi fazoviy tasvirlarini hosil qiladi. sferik aberratsiya. sferik sirtga ega botiq ko'zguda, shuningdek, sferik sirtlarga ega qabariq linzalarda sferik aberratsiya kuzatiladi. bu aberratsiyani tushuntirish uchun sferik ko'zgudan qaytgan nurlarning fokusga yig'ilishini …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "10. lekciya"

1 10-lektsiya optikaliq teleskoptiң kөrsetkishlarin esaplaӯ òåëåñêîïtiң tiykarg'i kөrsetkishleri. optikadan ma'lumki, optik tizm sirti ko'rinadigan yorug'lik manbaining tasvirini tuzayotib uning sirt yorug'ligini yoki ravshanligini ko'paytirmaydi, balki aksincha, optik sirtlardan aks qaytishda fizik yo'qotish, linza ichida yutilish tufayli uni kamaytiradi. tasvirning sirt yorug'ligi teleskopning fokus masofasi (f) ga teskari proportsional ravishda kamayadi. soniң ushin =1/f linzaniң optikaliq kүshi dep ataladi. astronomiyada osmon yoritqichi tasvirining ravshanligi emas, balki yorug'lik o'lchaydigan asbob=fotometrning nur sezuvchi qatlamida (teleskopning chiqish teshigida) u hosil qilayotgan yoritilganlik yoki nur sezuvchi qatlamga tushayotgan nurlanish oqimi o'lchanadi. bunda teleskop ob...

This file contains 9 pages in PDF format (357.5 KB). To download "10. lekciya", click the Telegram button on the left.

Tags: 10. lekciya PDF 9 pages Free download Telegram