astrofizika. i-qism. sattorov l

PDF 286 стр. 9,7 МБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇
1 / 286
i. sattorov astrofizika o'zbekiston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi i. sattorov astrofizika i qism 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirhgining «fizika-astronomiya» bakalavriat yo‘nalishi talabalari uchun darslik sifatida tavsiya etilgan toshkent-2009 22.63 taqrizchilar: mirzayev a.t. - 0 ‘z m u a stronom iya kafedrasi d o tsen ti, f-m .f .n .; mamadazimov m. - p .f.d ., p rofessor; nuritdinov s.n. - o 'z m u a stronom iya kafedrasi m u d iri, f-m .f .d ., professor sattorov i. s33 astroflzika. oliy o'quv yurtlari talabalari uchun darslik. 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o ‘rta maxsus ta’lim vazirligi. — t.: «ta’lim nashriyoti», «iqtisod-moliya». 2009. -284 b. ushbu darslik universitetlar va pedagogika institutlari «fizika- astronomiya*» bakalavriat yo‘nalishi talabalari uchun momjallangan «astroflzika» kursining birinchi qismi bo‘lib, u yettita bobga bo'lingan va ularda hozirgi zamon astrofizik teleskoplarining turlari va ulami qo‘llashdan maqsad, shuningdek, astrofizik tekshirish usullari …
2 / 286
ish 1. astrofizikaning predmeti va bo‘iimlari. astrofizika astronomiya- ning bolim i bo‘lib, u osmon yoritqichlarining fizik tuzilishini, ular­ ning yuza va atmosfera qatlamlarida ro‘y berayotgan fizik jarayonlarni o ‘rganadi, osmon yoritqichining kimyoviy tarkibini aniqlaydi, as- tronomik kuzatishlardan olingan o’lchash natijalariga asoslanib os­ mon yoritqichining atmosfera va ichki qatlamlarining tuzilishini tek- shiradi hamda modelini tuzadi, yoritqichlar va ulardan tuzilgan ti- zimlaming hosil bo'lishi va rivojlanish qonunlarini o‘rganadi. bunda u yoritqichlardan kelayotgan elektromagnit nurlanish oqimini si- fatiy va soniy tahlil qilish usulini qollaydi. astrofizika ikki qismga bo‘linadi: amaliy va nazariy astrofizika. amaliy astrofizika yoritqichlami tekshirish usullarini va asboblarini ishlab chiqadi va kuzatishga qo‘llaydi, astronomik kuzatishlardan olingan o’lchash natijalarini tekshiradi va tahlil qiladi. natijada yorit­ qichning nurlanish sochayotgan qatlamlarining fizik ko'rsatkichlari, temperaturasi, modda zichligi, harakat tezligi va boshqalarini aniqlay- di va kimyoviy tarkibini topadi. nazariy astrofizika yoritqichning nurlanish sochish mexanizm- larini o‘rganadi, unda kuzatilayotgan fizik jarayonlarning tabiatini ochishga va tushuntirishga harakat qiladi. bunda …
3 / 286
a tekshirish usullari yor- z damida har tomonlama, ham sifatiy ham soniy nuqtai nazarda o‘rganishdan iborat. hozirgi zamon astrofizikasi elektromagnit tolqinlar shkalasi (emtsh) ning barcha qismlari (diapazonlari) da tekshirishlar olib boradi. bunda emtsh sining har bir diapazoni uchun maxsus olchash vositalari va tekshirish usullari qo'llaniladi. shunga ko'ra amaliy astrofizika bir necha bo'limlarga bo'linadi: osmon yoritqichlarining gamma nurlaiini tekshiradigan bo'lim gamma astronomiya deb atal- sa, rentgen nurlarini tekshiradigan - rentgen astronomiya deyiladi. osmon yoritqichlarining gamma, rentgen va ultrabinafsha nurlari yer atmosferasida yutiladi va yer yuziga yetib keimaydi. bu diapazonlarda tekshirishlar yerning sun’iy yo'ldoshlariga o'rnatilgan asboblar yor­ damida bajariladi. yer yuziga deyarli yutilishsiz yetib keladigan nurlar optik diapazonni tashkii etadi va bu diapazonda tekshirishlar optik teleskoplar yordamida olib boriladi. yer atmosferasining yana bir ti­ niqlik darchasi mavjud. u radiodiapazonga to'g'ri keladi va bu diapa­ zonda tekshirishlar bajaradigan bo'lim radioastronomiya deb ataladi. 2. astrofizik tekshirishlaming xususiyatlari. astrofizik tekshi­ rishlar fizik tajribalardan ayrim xususiyatlari …
4 / 286
ab yillardagina yetib kela oladi. osmon yoritqichlarining tabiatini o'rganish astrofizik observa- toriyalarda olib boriladigan astronomik kuzatishlardan boshlanadi. astronomik kuzatish deganda biz yoritqichlami osmon sferasida egal- lagan o'mini va ulardan kelayotgan nurlanish oqimini o'lchashni, ularni suratga olishni va shunga o'xshash yoritqichdan kelayotgan nurlanish oqimi ustida olib boriladigan boshqa amallami nazarda tutamiz. astrofizik kuzatishlar ko'z bilan emas, balki har xil olchash va tekshirish asboblari yordamida bajariladi. kuzatish ash’yolari yoki olchash natijalari deganda biz yoritqichlarning suratini yoki spektri­ ni avtomatik olchash asboblari yordamida qog‘oz yoki magnit tas- maga yozib olingan, yoritqichning nurlanishiga oid yozuvlami nazar- da tutamiz. kuzatish ash’yolari laboratoriya sharoitida, kompyuter yordamida har xil usullarni qo’llash orqali tahlil qilinadi. bunday tekshirishlar natijasida yoritqichning fizik ko'rsatkichlari (temperatu­ rasi, modda zichligi, tezligi va boshqalar) topiiadi. 3. hozirgi zamon astrofizik observatoriyalari. osmon yorit­ qichlarining nurlanishi , odatda, keng emtsh ni yoki spektral diapa­ zonni ishg'ol etadi. bu hoi har xil kuzatish va tekshirish asboblari qollashni …
5 / 286
silindr shakl- dagi binoning (minoraning) ustiga o'rnatiladi. teleskop vertikal o 'q atrofida aylanadigan va bir qismi ochilib yopiladigan gumbaz shakldagi tom bilan bekitiladi. gumbaz osti isitilmaydi va issiqlik chiqaruvchi uskunalardan xoli bo'lishi shart. minora binoning past­ ki qavatlarida kuzatuvchiiar ishlaydigan va kuzatishni nazorat qilib borish xonalari joylashadi. teleskop o'rnatiladigan bino (minora) observatoriyaning eng baland, atrof gorizonti ochiq joyiga quriladi. laboratoriya binosi, mehmonxona minoradan 300 m chamasi uzoqlikda joylashishi ke­ rak. ular teleskop atrofida havo oqimlari hosil qilmasliklari va astro- iqlimni buzmasliklari kerak. astroiqlim observatoriya ustidagi at­ mosferaning tozaligi, demak, tiniqligi va sokinligi (turbulent havo oqimlaridan xoliligi) bilan belgilanadi. yaxshi astroiqlimga ega joyda yulduz yorug'ligining 70-80 % qismi diametri i" (bir yoy sekun- di) bo'lgan gardishcha ichida boladi. astroiqlim eng yaxshi joy chilida (janubiy amerika) topilgan, u ehda yevropa janubiy observato- riyasi (yejo) qurilgan. respublikamizda astroiqlim eng yaxshi joy- iardan biri qashqadaryo viloyatining chiroqchi tumani tog'lari cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. respublikamizda ikkita …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 286 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "astrofizika. i-qism. sattorov l"

i. sattorov astrofizika o'zbekiston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi i. sattorov astrofizika i qism 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirhgining «fizika-astronomiya» bakalavriat yo‘nalishi talabalari uchun darslik sifatida tavsiya etilgan toshkent-2009 22.63 taqrizchilar: mirzayev a.t. - 0 ‘z m u a stronom iya kafedrasi d o tsen ti, f-m .f .n .; mamadazimov m. - p .f.d ., p rofessor; nuritdinov s.n. - o 'z m u a stronom iya kafedrasi m u d iri, f-m .f .d ., professor sattorov i. s33 astroflzika. oliy o'quv yurtlari talabalari uchun darslik. 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o ‘rta maxsus ta’lim vazirligi. — t.: «ta’lim nashriyoti», «iqtisod-moliya». 2009. -284 b. ushbu darslik universitetlar va pedagogika institutlari «fizika- …

Этот файл содержит 286 стр. в формате PDF (9,7 МБ). Чтобы скачать "astrofizika. i-qism. sattorov l", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: astrofizika. i-qism. sattorov l PDF 286 стр. Бесплатная загрузка Telegram